بنابراين ، اگر نماز مكلّف تمام شود ، در صورتى كه وى قبل از ورود به كارى ديگر ، شكّ كند سلام نماز را انجام داده است يا نه ، مجالى براى جريان قاعده تجاوز نيست . زيرا ، تعبّد به وجود به وسيله قاعده تجاوز بعد از آن است كه مكلّف وارد جزء ديگرى شده باشد و در اين فرض ، مكلّف مشغول به كارى نشده است . اشكال پنجم : همان‌گونه كه مرحوم محقّق عراقى قدس سره فرموده‌اند « 1 » ، شكّ در صحّت و شكّ در وجود ، دو امر مستقلّ و داراى آثار جداگانه‌اى هستند . قاعده تجاوز در شكّ در وجود ، انسان را متعبّد به وجود مىكند ، و با تعبّد وجود ، نمىتوان صحّت را اثابت كرد . زيرا ، صحّت ، در اين صورت ، مجعول شارع نخواهد بود ؛ يعنى : شارع صحّت عمل را بيان نموده است ، بلكه عقل به آن دستور داده است ؛ و عنوان صحّت ، يك عنوان انتزاعى عقلى است . پس ، اگر به وسيله جريان قاعده تجاوز تعبّد به وجود پيدا كرديم ، نمىتوانيم صحّت را اثبات كنيم مگر با اصل مثبت ؛ و بر عكس ، اگر به صحّت تعبّد پيدا كرديم ، نمىتوانيم وجود را اثبات نماييم مگر با اصل مثبت . بنابراين ، صحّت و وجود ، دو اثر مجزّا هستند كه با وجود يكى نمىتوان ديگرى را اثبات كرد ؛ مگر با توسّل به اصل مثبت ، به همين جهت ، كسانى كه شكّ در صحّت را به شكّ در وجود باز مىگردانند ، بايستى اصل مثبت آن را نيز بپذيرند . پس از بيان مخدوش بودن اين كبراى كلّى كه شكّ در صحّت به شكّ در وجود بازگشت مىكند ، و اين كه از نظر مقام ثبوت ممكن است قاعده فراغ و تجاوز به جعل واحد تشريع شوند ، نوبت به بررسى مقام اثبات مىرسد كه از كلام شارع به روايات در مورد جعل قاعده فراغ و تجاوز چه چيزى استفاده مىشود ؟

--> ( 1 ) . ر . ك : محمّدتقى بروجردى نجفى ، نهاية الافكار ، ج 4 ، قسم ثانى ، صص 38 و 39 .