نكات آيهء شريفه از اين آيهء شريفه و روايتى كه از حضرت رضا عليه السلام در ذيل آن بيان شد ، چند نكته استفاده مىشود : نكتهء اوّل : مراد از « عُسر و يسر » در اين آيهء شريفه عُسر و يسر شخصى نمىباشد ؛ بلكه مراد عُسر و يُسر عرفى است . در مورد نماز شب ، براى نوع مردم ، قيام در شب مشكل بوده و يا بدست آوردن هنگام و وقت نماز شب سخت است . نكتهء دوّم : نكتهء ديگرى كه از اين آيهء شريفه استفاده مىشود ، آن است كه لاحرج فقط جنبهء نفى ندارد ، بلكه جنبهء اثباتى نيز دارد . اگر استدلال به اين آيهء شريفه فقط مربوط به قسمت « لَايُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ » بود ، همانند آيهء شريفه « مَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِى الدّينِ مِنْ حَرَجٍ » « 1 » داراى لسان نفى مىشد . به همين سبب ، بيان اكثر افرادى كه قائلند لاحرج فقط توانايى رفع و نفى حكم حرجى دارد ، اين است كه لسان دليل لاحرج ، لسان نفى است و ذهنشان بيشتر معطوف به اين آيهء شريفه است ؛ لكن در مورد آيهء تيمّم - « مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُم مّنْ حَرَجٍ . . . » « 2 » - اين احتمال ذكر شد كه قاعده لاحرج صلاحيّت اثبات حكم نيز دارد . ( يعنى : شارع به ملاك لاحرج ، كيفيّت آسانى را نيز مورد توجّه قرار داده است ) . امّا در آيهء شريفهء « يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ » دو قسمت وجود دارد : يكى « يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ » است و ديگرى « وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ » . حال ، ممكن است كسى ادّعا كند كه در قواعد شريعت ، دو قاعده داريم ؛ يكى قاعده لاحرج و ديگرى قاعده يُسر ؛ به عبارت ديگر ، يك قاعده بيان مىكند كه اگر حكمى در شريعت به حدّ حرج رسيد ، برداشته مىشود ؛ و قاعده ديگر - ( قاعده يسر ) - مىگويد احكام بر ملاك يسر جعل مىشود و اگر در موردى ، دو نوع عمل وجود داشت كه يكى آسان و ديگرى مشكل بود ، با استناد به قاعده يسر ، فقيه مىتواند حكم آسان را به عنوان حكم

--> ( 1 ) . سوره حجّ ، آيه 78 . ( 2 ) . سورهء مائده ، آيهء 6 .