بنابراين ، هرچند ظاهر اين روايت - از نظر محتوا - با روايت اوّل اندكى اختلاف در مضمون دارد ، ولى در حقيقت ، يك روايت هستند . دلالت روايت : براى آن كه فقه الحديث اين روايت مشخّص گردد ، با دو نقلى كه در اينجا وجود دارد - يكى : « فينتضح من الماء فى الإناء » و ديگرى : « فينتضح من الأرض فى الإناء » - در مجموع ، سه احتمال وجود دارد : احتمال اوّل : طبق اين نقل كه امام عليه السلام فرموده باشد : « ينتضح من الماء فى الإناء » ، از آنجا كه سائل شخص عالمى بوده و مىدانسته است كه يكى از شرائط آبى كه مىتوان با آن وضو يا غسل گرفت ، آن است كه در رفع حدث اكبر استعمال نشده باشد ؛ مىپرسد اين كه قطراتى از آب غساله به درون ظرف مىپاشد ، آيا براى غسل مشكلى ايجاد مىكند ؟ امام عليه السلام در جواب مىفرمايند : غسل با آب قليل موجود در ظرف صحيح است و اشكالى ايجاد نمىكند ؛ و به آيه نفى حرج استدلال مىنمايند . در مورد اين احتمال ، برخى از بزرگان و از جمله محقّق عاليقدر والد معظّم « دام ظلّه العالى » مىفرمايند : وجه استدلال امام عليه السلام به آيه شريفه نفى حرج روشن نيست و نمىتوان فهميد كه تعليل امام عليه السلام با اين معنا چگونه ارتباط پيدا مىكند ؟ چه آن كه با داخل شدن قطرات آب در ظرف ، آن قطره‌ها در آب موجود در ظرف ، معدوم مىگردند و در اين صورت ، ديگر استعمال آب مستعمل در رفع حدث اكبر صادق نخواهد بود و در نتيجه ، غسل با آن نيز صحيح است . « 1 » البته ممكن است گفته شود اين كه با داخل شدن قطرات در ظرف آب قليل ، آنها واقعاً مستهلك مىشوند ، محلّ تأمّل است . با اين حال ، بر فرض استهلاك نيز مىتوان گفت : اين كه شارع مقدّس آب مستهلك را ناديده مىگيرد ، به دليل آن است كه در دين تنگنا و مضيقه نيست . امّا اين قول چندان قوى نبوده و نياز به دقّت دارد . احتمال دوّم بنا بر آن كه عبارت روايت ، « فينتضح من الماء فى الإناء » باشد ؛ از آنجا كه بدن شخص جُنب در غالب اوقات آلوده به نجاست است ، مقصود سائل اين

--> ( 1 ) . محمّد الفاضل اللنكرانى ، ثلاث رسائل ، ص 65 .