سرگرم شدن به آن نعمت ، توجّهش به خداوند متعال كم شود و استغفار و عذرخواهى را از ياد ببرد و گمان كند كه انجام گناه ، نه تنها هيچ عكس العملى در زندگى او ندارد ، بلكه ارتكاب گناه ، موجب چنين نعمتى شده است و چه بسا در كجروى خود اصرار ورزد . حضرت در ادامه ، با استفاده از آيهء شريفهء ( سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ ) « 1 » نعمتهايى را كه در زمان معصيت و پس از آن نصيب انسان مىشود استدراج معرفى مىكند : « اىْ بِالنِّعَمِ عِنْدَ الْمَعَاصِى » ؛ « 2 » دنبال هر معصيتى نعمتها به جانب او سرازير مىشوند تا نعمتِ استغفار را از ياد او ببرند ، توجّهش را به خداوند كم كنند تا روز به روز حالت انحطاط و تنزّل بيشترى براى او ايجاد شود . شبيه اين معنا در آيهء شريفه ديگرى آمده است كه مىفرمايد : ( وَلايَحْسَبَنَّ الَّذينَ كَفَرُوا أَنَّما نُمْلى لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلى لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً وَلَهُمْ عَذابٌ مُهين ) ؛ « 3 » آنان كه گناه مىكنند و به معارف بلند الهى كفر مىورزند و راه طغيان را پيش مىگيرند ، توهم نكنند مهلتى كه ما به ايشان مىدهيم ، به نفعشان است ، بلكه اين مهلت ، اين اطالهء عمر و اين توجه و عنايت براى اين است كه گناه بيشترى از آنان سربزند و براى آنان ، عذاب خواركننده‌اى آماده شده است . « 4 »

--> ( 1 ) . اعراف ، آيه 182 . ( 2 ) . عَنِ النَّبِىِّ ( ص ) : إِذَا رَأَيْتُمُ اللَّهَ يُعْطِى الْعَبْدَ مَا يُحِبُّ وَ هُوَ مُقِيمٌ عَلَى مَعْصِيَتِهِ فَاعْلَمُوا أَنَّ ذَلِكَ اسْتِدْرَاجٌ لَهُ ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى : ( سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُون ) . ( إرشاد القلوب إلى الصواب ، ج 1 ، ص 75 ) هرگاه ديديد خداى متعال آنچه را بنده دوست دارد به او مىدهد در حالى كه آن بنده به گناه و معصيت خود ادامه مىدهد ، بدانيد كه اين استدراجى براى آن بنده است . خداوند مىفرمايد : به تدريج از جايى كه نمىدانند گرفتار مجازاتشان خواهيم كرد . ( 3 ) . آل‌عمران ، آيه 178 . ( 4 ) . در مورد استدراج ، آيات و روايات بسيارى وارد شده است . معنى استدراج ( غافلگيرى تدريجى ) همان‌طور كه بيان شد اين است كه خداى متعال بنده را بر اثر اعمال زشتش به تدريج جزا مىدهد به نحوى كه خود بنده نمىداند و سرگرم نعمت مىشود هرگز به ياد ولى نعمت خود نمىافتد و به نعمت‌هاى الهى مغرور مىشود تا اين‌كه فرصت از دست او برود و ناگهان نعمت‌ها از او سلب شده و به حسرت مبتلا مىگردد . - ( وَ الَّذينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُون‌وَ أُمْلى لَهُمْ إِنَّ كَيْدى مَتينٌ ) . ( اعراف ، آيه 182 - 183 ) آنان‌كه آيات و نشانه‌هاى « توحيد و يگانگى » ما را دروغ پندارند به زودى آنان را به تدريج كيفر مىدهيم از آنجايى كه ندانند ، « و هرچه گناه كنند ما نعمت را برايشان مىافزاييم و آنان هم بر معصيت خود مىافزايند و به همين جهت سزاوار عقاب سخت مىگردند » و ايشان را « چند روزى » مهلت مىدهيم « تا هر كارى بخواهند انجام دهند » همانا مكر ( چاره‌جويى ) ما سخت و استوار است . - ( فَذَرْنى وَ مَنْ يُكَذِّبُ بِهذَا الْحَديثِ سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُون وَ أُمْلى لَهُمْ إِنَّ كَيْدى مَتينٌ ) . ( قلم ، آيه 44 - 45 ) [ اى رسول ! تو كيفر ] مكذّبان ومنكران قرآن مجيد را به من واگذاركه ما آنان را از آنجا كه نفهمند [ و گمان نعمت كنند ] به عذاب سخت مىافكنيم . - سُئِلَ أَبُوعَبْدِاللَّهِ ( ع ) عَنِ الِاسْتِدْرَاجِ فَقَالَ : هُوَ الْعَبْدُ يُذْنِبُ الذَّنْبَ فَيُمْلَى لَهُ وَ تُجَدَّدُ لَهُ عِنْدَهَا النِّعَمُ فَتُلْهِيهِ عَنِ الِاسْتِغْفَارِ مِنَ الذُّنُوبِ فَهُوَ مُسْتَدْرَجٌ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَم . ( كافى ، ج 2 ، باب الاستدراج ، ص : 452 ) از امام صادق ( ع ) در بارهء معناى استدارج سؤال شد : فرمود : گاه مىشود كه كسى مرتكب گناهى مىگردد و به او مهلت داده مىشود و نعمتش افزون مىشود تا هوسرانىاش او را از استغفار باز دارد و اين غفلتى است كه شامل او شده در حالى كه نمىداند . - رُوِى عَنْ أَمِيرِالْمُؤْمِنِينَ ( ع ) أَنَّهُ قَالَ : يَا ابْنَ آدَمَ إِذَا رَأَيْتَ رَبَّكَ يُتَابِعُ عَلَيْكَ نِعَمَهُ فَاحْذَرْهُ . ( بحارالأنوار ، ج 64 ، باب 12 ، ص 196 ) اى انسان ! هنگامى كه ديدى پروردگارت پى در پى به تو نعمت مىدهد از او حذر كن . - قَالَ الْحُسَيْنُ ( ع ) : الِاسْتِدْرَاجُ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ لِعَبْدِهِ أَنْ يُسْبِغَ عَلَيْهِ النِّعَمَ وَ يَسْلُبَهُ الشُّكْر . ( تحف العقول ، ص : 245 ) استدراج خداوند اين است كه به بنده‌اش نعمت فراوان ببخشد و توفيق شكر را از او بگيرد . - وَ كَانَ مِنْ دُعَائِهِ ( ع ) فِى يَوْمِ عَرَفَهء : . . . وَ لَا تَسْتَدْرِجْنِى بِإِمْلَائِكَ لِى اسْتِدْرَاجَ مَنْ مَنَعَنِى خَيْرَ مَا عِنْدَهُ وَ لَمْ يَشْرَكْكَ فِى حُلُولِ نِعْمَتِهِ بِى . ( الصحيفه السجاديه ، دعاى 47 ، ص 210 ) حضرت زين العابدين ( ع ) ضمن دعايى مىفرمايد : . . . با مهلت دادن به من به تدريج و كم‌كم سزاوار عقابم مفرما ؛ مانند سزاوار كيفر شدن تدريجى كسى كه مرا از خير و نيكى آنچه نزد او است باز داشته و بىبهره گردانيده و حال آن‌كه در رسيدن نعمت او به من شريك تو نبوده است .