روحانيت در دوران گذشته مسئوليت چندانى نداشت ، حتى جامعهء خودمان در زمان سابق هيچ توجهى به روحانيت نداشتند . وضعيت مساجد ما در سابق به اين صورت بود كه چند نفر پيرمرد و پير زن از پا افتاده كه دلشان در منزل تنگ مىشد ، براى اين كه كمى بيرون بيايند ، از اول غروب به مسجد مىآمدند و يك نماز جماعتى مىخواندند و مىرفتند ؛ اما الآن چنين نيست . كسى نمىتواند بگويد ما سه دوره اصول مىخوانيم ، بلكه در اين دوران شرايط خاصى حاكم است . در آن زمان اگر كسى مىگفت ؛ من اصلًا تفسير نديدم ، خيلى مورد انتقاد نبود ؛ چراكه اگر تفسير هم مىديد نه جامعه از آن استفاده مىكرد و نه روحانيت . روحانيت استفاده نمىكرد براى اين كه درس تفسير نبود ، جامعه هم استفاده نمىكرد ؛ چون نيازى به آن نداشت ؛ امّا در اين زمان همهء معارف اسلامى بايد مد نظر روحانيت باشد . بنابر اين ، يك روحانى مىبايست لااقل يك دوره تفسير قرآن را ببيند ، بحث عقايد ، سياست و بحثهاى اجتماعى ديگر هم اين چنين است . روحانى امروز بايد مجموعه اى از معارف اسلام باشد و البته اين منافاتى با رشته هاى تخصصى - كه ما در فكر ايجادش هستيم - ندارد . معناى تخصص اين نيست كه يك روحانى به طور كلى از رشته هاى ديگر بيگانه بوده و هيچ اطلاعى نداشته باشد . بلكه بايد در يك رشته متخصص و ممحض بود و در رشته هاى ديگر هم اطلاعات كافى داشت ؛ تا بتوان پاسخگوى جامعه بود . دنيا به اسلام توجه پيدا كرده است ؛ ولى از نظر آشنايى با اسلام زير صفر است و اطلاعى از معارف اسلام ندارد . از مكتب تشيع كه بيرون برويم ، حتى امت اسلام هم با معارف اسلامى آشنايى ندارند . وقتى انسان وضع حجاج را در ايام حج مىبيند واقعاً متأثر مىشود ، برخى از حجاج كشور خودمان با اينكه روحانيان بسيارى را مىبينند و حتى براى فراگيرى احكام و معارف ، روحانى كاروان در اختيار دارند ، هفتاد سال از عمرشان مىگذرد ؛ ولى هنوز نمىتوانند يك قرائت نماز صحيح داشته باشند و براى روحانيان زحمتكش كاروانها - كه مسئوليت بزرگى به عهده دارند - اسباب زحمت مىشود . اين خود مىتواند دليل بر اين باشد كه وضعيت دينى و