همين‌طور در تاريخ ، رجال ، تفسير و مسائل و فنون مختلف اسلامى تخصص داشت . ما نبايد تصور كنيم كه بدون سعى و تلاش و بدون رنج و زحمت مىتوان به اين جامعيت دسترسى پيدا كرد . وقتى زندگى شيخ مفيد ( ره ) تعالى را - كه واقعاً هم خواندنى است - مطالعه مىكنيم ، مىبينيم ايشان گرفتار چه مشكلاتى بوده است . از طرف فرقه‌هاى مختلف گرفتارىهاى بسيارى - مانند چندين مرتبه تبعيد - براى ايشان پيش آمد ، اما هيچ كدام از اين امور نتوانست سد راه تعليم و تعلم ايشان شود . علت اين كه شيخ بزرگوار طوسى ( ره ) از بغداد - كه وى در آن شهر شاگرد شيخ مفيد ( ره ) بوده - به نجف انتقال پيدا كرد ، اين بود كه آن فرقه‌هاى مخالف ، تمام زندگى و خانه و كتابخان او را آتش زدند وشيخ طوسى ( ره ) مجبور شد - با اين كه بغداد ، مركز علم و حوزه هاى علميه بود - به نجف هجرت كند و حوزهء علميه نجف را پايه‌گذارى كند ؛ به طورى كه پس از هزار سال ، هنوز آثار و بركات اين حوزه را مشاهده مىكنيم . انسان وقتى در زندگى شيخ طوسى ( ره ) دقت مىكند ، پى به جامعيت او مىبرد ؛ در علم تفسير ، كتاب تبيان را نوشته كه بسيار مفصّل ، دقيق ، ادبى و مشتمل بر تحقيقات بسيارى است ؛ در علم فقه تأليفات متعدد ، با كيفيت‌هاى گوناگون دارد ؛ در علم رجال ، كتاب فهرست و رجال شيخ معروف است ؛ در باب كلام ، كتاب الشافى سيد مرتضى را تلخيص كرده كه سه جلد است و هر جلد حدود هشتصد صفحه دارد ، و همچنين است در علم اصول و فنون مختلف اسلامى ديگر . برادران ! بحمدالله تعالى تعداد افراد حوزهء ما از نظر كميّت ، بسيارخوب است ، اما اين كه در آينده خروجى اين حوزه ، چيست ؟ اين به تصميم ، سعى و تلاش من و شما بستگى دارد . حوزه نمىتواند مجتهد بسازد ، اين من و شما هستيم كه با سعى و تلاش خودمان ، مىتوانيم مجتهد شويم ، مجتهد بسازيم و براى آيندهء اسلام يك افتخار و خدمتگزار باشيم . مبادا به جاى اين كه افتخار روحانيت باشيم ، آبروى آن را ببريم ! والسلام عليكم ورحمهء الله وبركاته