اما اگر كسى - خداى ناكرده - انگيزه‌هاى ديگرى داشته باشد و آن علم را براى تكبر و اين‌كه موقعيت و سطح خودش را بالاتر از ديگران ببيند و به آنان عظمت و بزرگى بفروشد ياد بگيرد ، حضرت مىفرمايد : « . . . مات جاهلًا » ؛ اين شخص در حقيقت جاهل است . چنين شخصى كه خودنمايى مىكند و براى خودش موقعيت ممتازى قائل است ، راه جهالت را - كه نقطهء مقابلِ علم است - پيموده است ؛ چراكه علم وسيله‌اى براى متخلق شدن به فضائلِ اخلاقى است نه اين‌كه زمينه‌اى براى ايجاد يك رذيلهء اخلاقى به نام « تكبّر » باشد . « 1 » تكبر به قدرى مذموم است « 2 » كه به نظر من بهترين دليل براى

--> ( 1 ) . عن أميرالمومنين ( ع ) : التَّوَاضُعُ رَأْسُ الْعَقْلِ وَ التَّكَبُّرُ رَأْسُ الْجَهْل . ( تصنيف غرر الحكم و درر الكلم ، فضيلهء التواضع ، 248 ) فروتنى رأس عقل است و تكبّر رأس جهل و نادانى است ؛ زيرا فروتنى باعث خشنودى خدا و خلق مىشود و تكبّر نفعى ندارد و سبب خشم خدا و دشمنى خلق مىگردد ؛ بنابراين ، عاقل بايد فروتنى كند و آدمى تا جاهل نباشد تكبّر نخواهد كرد . ( 2 ) . وَصِيَّهء موسىبن‌جعفر 8 لِهِشَامٍ : . . . يَا هِشَامُ ! إِنَّ الزَّرْعَ يَنْبُتُ فِى السَّهْلِ وَ لَا يَنْبُتُ فِى الصَّفَا فَكَذَلِكَ الْحِكْمَهءُ تَعْمَرُ فِى قَلْبِ الْمُتَوَاضِعِ وَلَا تَعْمَرُ فِى قَلْبِ الْمُتَكَبِّرِ الْجَبَّارِ لِأَنَّ اللَّهَ جَعَلَ التَّوَاضُعَ آلَهءَ الْعَقْلِ وَجَعَلَ التَّكَبُّرَ مِنْ آلَهءِ الْجَهْلِ أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ مَنْ شَمَخَ إِلَى السَّقْفِ بِرَأْسِهِ شَجَّهُ وَ مَنْ خَفَضَ رَأْسَهُ اسْتَظَلَّ تَحْتَهُ وَ أَكَنَّه وَ كَذَلِكَ مَنْ لَمْ يَتَوَاضَعْ لِلَّهِ خَفَضَهُ اللَّهُ وَ مَنْ تَوَاضَعَ لِلَّهِ رَفَعَهُ . ( تحف العقول عن آل الرسول ، ص 396 ) حضرت كاظم ( ع ) در وصيتى به هشام فرمودند كه : . . . اى هشام ! همان‌گونه كه كشت و زراعت بر روى خاك مىرويد نه بر روى سنگ سخت ، حكمت هم در قلب متواضع قرار مىگيرد و در دل متكبَر ستمگر جاى نمىگيرد ؛ زيرا خداوند تواضع را ابزار عقل قرار داده و تكبَر را ابزار جهل . آيا نمىدانى كسى كه سر را تا سقف بلند كند مجروح مىشود و هركه سر به زير باشد در سايهء آن سقف قرار گرفته و جاى مىگيرد ، همچنين هركس براى خداوند تواضع نداشته باشد خداى متعال او را به زمين مىزند و هر كه تواضع داشته باشد خداوند بلندش مىكند . عن أميرالمومنين ( ع ) : التَّكَبُّرُ يُظْهِرُ الرَّذِيلَهءَ . ( تصنيف غرر الحكم و درر الكلم ، آثار التكبر ، ص 310 ) تكبّر كردن فرومايگى انسان متكبر را ظاهر مىسازد . عن أميرالمومنين ( ع ) : الْكِبْرُ دَاعٍ إِلَى التَّقَحُّمِ فِى الذُّنُوب . ( همان ) تكبّر باعث مىشود كه صاحب آن در گناهان زياد بيفتد .