درس هجدهم « 1 » رابطهء علم و عمل با نفس قَالَ اميرالمؤمنين ( ع ) : « الْعِلْمُ قَائِدٌ وَ الْعَمَلُ سَائِقٌ وَ النَّفْسُ حَرُون » . « 2 » حضرت مىفرمايد : علم همچون چراغ و راهنما است كه راه را به انسان مىنماياند و در حقيقت مانند يك راهبر ، صراط مستقيم را براى انسان مشخص مىكند « 3 » و عمل همچون راننده و حركت دهنده است ؛ يعنى مانند كسى است كه

--> ( 1 ) . اين درس در جلسهء چهاردهم بحث قطع خارج اصول معظم له ايراد گرديده است . ( سيرى كامل در اصول فقه ، چاپ اول ، ج 9 ، ص 267 ) ( 2 ) . دانش رهبر است و كردار راننده و محرك و نفس مركبى لجوج و خيره سر . ( تحف العقول ، ص 229 ) ( 3 ) . قَالَ رسول الله ( ص ) : تَعَلَّمُوا الْعِلْمَ فَإِنَّ تَعَلُّمَهُ حَسَنَهءٌ وَ مُدَارَسَتَهُ تَسْبِيحٌ وَ الْبَحْثَ عَنْهُ جِهَادٌ وَ تَعْلِيمَهُ مَنْ لَا يَعْلَمُهُ صَدَقَهءٌ وَ بَذْلَهُ لِأَهْلِهِ قُرْبَهءٌ لِأَنَّهُ مَعَالِمُ الْحَلَالِ وَ الْحَرَامِ وَ سَالِكٌ بِطَالِبِهِ سُبُلَ الْجَنَّهءِ وَ مُونِسٌ فِى الْوَحْدَهءِ وَ صَاحِبٌ فِى الْغُرْبَهءِ وَ دَلِيلٌ عَلَى السَّرَّاءِ وَ سِلَاحٌ عَلَى الْأَعْدَاءِ وَ زَيْنُ الْأَخِلَّاءِ يَرْفَعُ اللَّهُ بِهِ أَقْوَاماً يَجْعَلُهُمْ فِى الْخَيْرِ أَئِمَّهءً يُقْتَدَى بِهِمْ تُرْمَقُ أَعْمَالُهُمْ وَ تُقْتَبَسُ آثَارُهُمْ وَ تَرْغَبُ الْمَلَائِكَهءُ فِى خَلَّتِهِمْ لِأَنَّ الْعِلْمَ حَيَاهءُ الْقُلُوبِ وَ نُورُ الْأَبْصَارِ مِنَ الْعَمَى وَ قُوَّهءُ الْأَبْدَانِ مِنَ الضَّعْفِ وَ يُنْزِلُ اللَّهُ حَامِلَهُ مَنَازِلَ الْأَحِبَّاءِ وَ يَمْنَحُهُ مُجَالَسَهءَ الْأَبْرَارِ فِى الدُّنْيَا وَ الْآخِرَهءِ بِالْعِلْمِ يُطَاعُ اللَّهُ وَ يُعْبَدُ وَ بِالْعِلْمِ يُعْرَفُ اللَّهُ وَ يُوَحَّدُ وَ بِهِ تُوصَلُ الْأَرْحَامُ وَ يُعْرَفُ الْحَلَالُ وَ الْحَرَامُ وَ الْعِلْمُ إِمَامُ الْعَقْلِ وَ الْعَقْلُ يُلْهِمُهُ اللَّهُ السُّعَدَاءَ وَ يَحْرِمُهُ الْأَشْقِيَاءَ وَ صِفَهءُ الْعَاقِلِ أَنْ يَحْلُمَ عَمَّنْ جَهِلَ عَلَيْهِ وَ يَتَجَاوَزَ عَمَّنْ ظَلَمَهُ وَ يَتَوَاضَعَ لِمَنْ هُوَ دُونَهُ وَ يُسَابِقَ مَنْ فَوْقَهُ فِى طَلَبِ الْبِرِّ وَ إِذَا أَرَادَ أَنْ يَتَكَلَّمَ تَدَبَّرَ فَإِنْ كَانَ خَيْراً تَكَلَّمَ فَغَنِمَ وَ إِنْ كَانَ شَرّاً سَكَتَ فَسَلِمَ وَ إِذَا عَرَضَتْ لَهُ فِتْنَهءٌ اسْتَعْصَمَ بِاللَّهِ وَ أَمْسَكَ يَدَهُ وَ لِسَانَهُ وَ إِذَا رَأَى فَضِيلَهءً انْتَهَزَ بِهَا لَا يُفَارِقُهُ الْحَيَاءُ وَ لَا يَبْدُو مِنْهُ الْحِرْصُ فَتِلْكَ عَشْرُ خِصَالٍ يُعْرَفُ بِهَا الْعَاقِلُ وَ صِفَهءُ الْجَاهِلِ أَنْ يَظْلِمَ مَنْ خَالَطَهُ وَ يَتَعَدَّى عَلَى مَنْ هُوَ دُونَهُ وَ يَتَطَاوَلَ عَلَى مَنْ هُوَ فَوْقَهُ كَلَامُهُ بِغَيْرِ تَدَبُّرٍ إِنْ تَكَلَّمَ أَثِمَ وَ إِنْ سَكَتَ سَهَا وَإِنْ عَرَضَتْ لَهُ فِتْنَهءٌ سَارَعَ إِلَيْهَا فَأَرْدَتْهُ وَإِنْ رَأَى فَضِيلهءً أَعْرَضَ وَأَبْطَأَ عَنْهَا لَا خَافُ ذُنُوبَهُ الْقَدِيمَهءَ وَ لَا يَرْتَدِعُ فِيمَا بَقِى مِنْ عُمُرِهِ مِنَ الذُّنُوبِ يَتَوَانَى عَنِ الْبِرِّ وَيُبْطِئُ عَنْهُ غَيْرَمُكْتَرِثٍ لِمَافَاتَهُ مِنْ ذَلِكَ أَوْضَيَّعَهُ فَتِلْكَ عَشْرُ خِصَالٍ مِنْ صِفَهءِ الْجَاهِلِ الَّذِى حُرِمَ الْعَقْل . ( تحف العقول ، ص 28 ) رسول اكرم ( ص ) فرمود : در تحصيل علم بكوشيد كه فرا گرفتن آن حسنه ، گفتگويش تسبيح ، كاوش و تحقيق در آن جهاد ، تعليم وآموختن آن به جاهل صدقه و نشرش موجب قرب الهى است ؛ زيرا علم راهنماى حلال و حرام است ، طالب خود را به بهشت مىكشد ، در تنهايى مونس ، در غربت يار ، در سختى راهنما ، در برابر دشمن حربه و براى دوست زينت و زيور است . به وسيلهء علم خدا گروهى را رفعت مىبخشد و آنان را در راه خير ، پيشرو قرار مىدهد و اعمالشان چشم‌انداز ، آثارشان مورد تقليد و اقتباس مىگردد ، فرشتگان به دوستى آنان رغبت دارند ؛ چرا كه علم حياتبخش دلها و نور ديدگان و نيروى بدنها است . خداوند حامل علم را در منزل دوستانش جاى مىدهد و در دنيا و آخرت همنشينى با نيكان را نصيبش مىفرمايد . علم وسيلهء طاعت و عبادت و معرفت خداوند است ، با علم به يگانگى خداوند پى مىبرند ، به خويشاوندان احسان مىكنند ، حلال و حرام را باز مىشناسند و بالأخره علم چراغ راه عقل است . خداوند عقل را به سعادتمندان عطا مىكند و از تيره بختان دريغ مىفرمايد ؛ نشان عاقل اين است كه خطاى نادان را ببخشد ، از ظالم بگذرد ، براى زيردست تواضع كند ، در تحصيل نيكى از بالا دست خود سبقت گيرد ، هنگام سخن گفتن در گفتهء خود بينديشد اگر نيك است بگويد و غنيمت به دست آورد و اگر بد است از آن لب فرو بندد و سالم بماند . هنگامى كه فتنه‌اى پيش آيد به خداوند پناه ببرد و از دست و زبان محافظت كند ، چون فضيلتى بيند غنيمت شمارد ، حيا را از دست ندهد و حرص و آزمندى از او بروز نكند . اين ده صفت است كه عاقل را مىتوان بدان وسيله شناخت . نشان جاهل اين است كه همنشين را آزار مىدهد ، به زيردست تجاوز مىكند ، براى بالادست گردن فرازى مىكند ، نسنجيده لب مىگشايد ، سخنش ناشايست و سكوتش غفلت است . هنگامى كه فتنه اى پيش مىآيد ، شتاب كرده و در مهلكه مىافتد و چون فضيلتى بيند رو برمى گرداند . نه از گناه گذشته مىهراسد ، نه در آينده دست از گناه مىكشد . در كار خير تنبلى مىكند و به آنچه از دست داده اهميت نمىدهد . اين ده صفت از صفات جاهلى است كه از نعمت عقل محروم مانده است .