درس هفدهم « 1 » عاقل كيست ؟ قال أميرالمؤمنين ( ع ) : « مَنْ لَمْ يُهَذِّبْ نَفْسَهُ لَمْ يَنْتَفِعْ بِالْعَقْلِ » . « 2 » كسى كه روح و جان خود را تهذيب و پاكيزه نكرده باشد از عقلش استفاده نكرده است . اين جملهء كوتاه معناى بسيار لطيف و ظريفى دارد « لَمْ يَنْتَفِعْ » با « لا يَنْفَع » تفاوت دارد ؛ چراكه اگرحضرت فرموده بودند : « لا يَنْفَع » معنا اين مىشد كه اثر وضعىِ عدم تهذيب نفس ، استفاده نكردن از عقل است ؛ اما كلمهء « لَمْ يَنْتَفِعْ » دلالت بالاترى دارد ، به اين معنا كه عدم تهذيبِ نفس نشان دهندهء اين است كه اين شخص از عقل خود استفاده نكرده است . انسانى ، كه نفس خودش را تهذيب كرده است ، از عقل خودش استفاده كرده و منتفع شده است ؛ بنابراين مىتوان گفت : ميان تهذيب نفس و استفاده از عقل ملازمه وجود دارد . در مقابل ، انسانى كه در مقام تهذيب نفس برنيامده است ، از عقل خودش بهره نگرفته و از آن استفاده نكرده است ؛ چراكه نتيجهء استفاده از عقل ، تحقّق تهذيب نفس است .

--> ( 1 ) . اين درس در جلسهء چهارصد و شصت و يكم خارج اصول معظم له ايراد گرديده است . ( 2 ) . غرر الحكم ، ص 293 .