كرده‌اند اگر با اجازهء حاكم شرع بوده ، فعلا مالك آن هستند . و اگر هم با اجازه نبوده ولى فعلا مسئولان مربوطه عمل آنان را امضا كرده و منع نكرده‌اند ، اشكالى ندارد و زمينها ملك احيا كنندگان است . حريم سؤال 1399 : شخصى در زمين موات نهرى ايجاد كرده است . بعد صاحبان زمينهاى اطراف ، زمينهاى تا كنار نهر را احيا كرده و درخت كاشته‌اند ، اكنون ادعاى حريم براى زمينهاى خود مىكنند . حكم آن را مشروحا بيان فرماييد . جواب : بطور كلى حريم نهرى كه در زمينهاى موات بالأصل احداث شده ، به مقدارى است كه عادتا و عرفا براى ريختن گل‌ولاى و رفت و آمد در دو طرف آن مورد حاجت باشد . و زايد بر آن حريم محسوب نمىشود . و در اين جهت فرقى بين زمين نرم و غيره نيست . و تصرف ديگران در اين مقدار از حريم تصرف غاصبانه است و مالك نمىشوند . ولى تصرف در خارج از اين مقدار مانعى ندارد . و نيز حريم زمين مزروعى اگر در اراضى موات بالأصل احيا شده ، به مقدارى است كه عرفا و عادتا براى استفاده از آنها مورد نياز باشد . و مقدار حريم تابع مقدار زمين مزروعى و ملك احيا شده است . پس اگر مزرعه توسعه داشته باشد قهرا حريم بيشترى لازم دارد . و اگر مزرعه كم باشد حريم كمترى لازم است . و خلاصه تعيين مقدار حريم به نظر عرف و عادت هر محلى مىباشد . و تصرف ديگران در اين مقدار جايز نيست و مالك نمىشوند . ولى در خارج اين مقدار مانعى ندارد . و اگر اختلاف وجود دارد به حاكم شرع مراجعه شود . سؤال 1400 : عده‌اى مىخواهند براى منطقه‌اى جوى آب بسازند ، اما اهالى منطقهء همجوار مىگويند چون محل جوى آب در حريم زمينهاى ما قرار گرفته ، حق نداريد جوى آب را بسازيد ، حكم آن را بيان فرماييد . جواب : اگر جزء حريم آنها باشد ، چنين حقى را دارند .