و عوارض ذاتيه او ( attributs essentiels ) . و اگر مطلق گفته شود عبارت است از علت تغييراتى كه در جسم « 1 » پيدا مىشود . و به معنى اعم تمام قواعد عالم جسمانى است . زمان و مكان ( Le temps et l'espace ) به نظر انسان چنان مىآيد خطايا صحيح كه زمان و مكان مقدار متصلند ( grandeur continu ) و غير متناهى « 2 » ( illimite ) و اجزاء آنها با هم متشابه ( homogene ) اما مكان قار الذات است يعنى اجزاء آن باهم موجودند ( coexistante ) اما زمان غير قار ( successive ) است يعنى اجزاى آن باهم موجود نيستند و در پى يكديگر موجود مىشوند . زمان از آنات غير قابل تجزيه ( instant indivisible ) و مكان از نقاط هندسى تشكيل نيافته‌اند ؛ زيرا كه از انضمام چندين چيز بىامتداد شىء ممتد پيدا نمىشود « 3 » . و براى اندازه گرفتن مقدار متصل واحدهاى فرضى بايد اختيار كرد چون حدود بالفعل ندارند . دكارت و نيوتن « 4 » و مالبرانش و جمعى ديگر گويند : زمان و مكان هر دو objective هستند ؛ يعنى در خارج ما بحذاء دارند . و كانت مىگويد : اعتبارى محض‌اند ( subjective ) ؛ يعنى در خارج ما بحذاء و منشاء انتزاع ندارند . وليب نيتز واسطه بين دو قول را اختيار كرده ، گويد كه صفاتى هستند ذهنى براى موجودات خارجى ؛ و به عبارت ديگر ظرف عروض آنها در ذهن و ظرف اتصاف

--> ( 1 ) . فلاسفه گفته‌اند : مبدء اول لحركة ما هو فيه و سكونه بالذات لا بالعرض . ( 2 ) . بين مسلمين غير متناهى بودن آنها محل اختلاف بوده و ليكن عقيده معاريف فلاسفه اين است كه زمان غير متناهى اما مكان متناهى است نه به جهت وجود افلاك بلكه با فرض خلأ نيز ، چنان كه در اشارات تصريح كرده است . ( 3 ) . از حاشيه صفحه 384 جلد دوم فلسفه لاهر نقل شد . ( 4 ) . اين دو حكيم گفته‌اند كه زمان و مكان صفت سرمديت و لانهائيت خداست .