عديده و رجال بزرگ پديد آمدند كه براى هر كسى ممكن است براى دانستن احوال و عقايد آنها به كتب مخصوصه فن مراجعه كند . فقط بطور كلى اشاره مىكنيم كه مسلمين در عقليات چهار طريقه كلى داشتند : اول : طريقه متكلمين كه منقسم به سه شعبه مهم مىشود : معتزله و اشاعره و شيعه . و شعبه معتزله نيز فرق بسيار دارند و هر يك عقايد و فلسفه مخصوصى . دوم و سوم : اشراقيين و عرفا كه طريقه آنها را به اصطلاح Mysticime گويند . و طريقه عرفا مخصوصا اهميت فوق العاده داشت . چهارم : طريقه حكما كه طرفدار استدلال عقلى بودند و اروپائىها اين طريقه را rationaliste گويند . و مسلمين هر كس كه طرفدار استدلال عقلى باشد مشّائى گويند ؛ چون مشّائيين اين طريقه را داشتند اگرچه در تمام عقايد موافق با مشائيين نباشند . اصل علوم اسلامى در الهيات مأخوذ از قرآن و اقوال پيغمبر اكرم است و حضرت امير المؤمنين عليه السّلام مقدار زيادى از مسائل توحيد و اخلاق و سياست را در خطب و كتب خود بيان كرده و به طريق حكما و فلاسفه بر آن استدلال نموده ؛ امّا اصطكاك مسلمين با بقاياى علوم يونان از اواسط مائه دوم هجرى شروع گرديد و در مائه اول جز نام چند طبيب مذكور نيست . قديم‌ترين اطبا ابو الحكم است كه نزد معاويه بود و وقتى يزيد به حجاز مسافرت كرد ابو الحكم را همراه وى فرستاد و بعد از وى پسرش حكم . و ماسرجويه اول كسى است كه كتابى در طب به عربى ترجمه كرد و عمر بن عبد العزيز خليفه وقت براى ترويج و انتشار آن چهل روز در مصلّى دعا كرد و از خدا طلب خير نمود . در زمان منصور دوانيقى و ابتداى دولت عباسيه كه هرج و مرج‌ها بر طرف شد حركت و نشاطى در مسلمين براى همه علوم پديد آمد : اول كسى كه كتابى در منطق ترجمه كرد عبد اللّه بن مقفع بود . به گفته اخبار الحكما قسمتى از منطق ارسطو را تعريب نمود ؛ و ديگر محمد بن ابراهيم فزارى بود كه اول كتاب در فلكيات تأليف و ترجمه نمود ؛ و ديگر نوبخت معروف كه بسيار علم نجوم را