مشترى ، و مشترى فوق مريخ ، و مريخ فوق زهره ، و زهره فوق عطارد و عطارد فوق قمر ، و قمر تحت شمس است ؛ اما شمس تحت علويه و فوق زهره باشد از طريق كسف معلوم نمىشود ، زيرا كه به نزديك شدن آنها به شمس در تحت شعاع آن قرار مىگيرند و ديده نمىشوند ، پس اول را - يعنى بودن شمس تحت علويه را - به طريقه اختلاف منظر به دست آورده‌اند ؛ چه اينكه علويه را اختلاف منظر نيست ، و شمس را اختلاف منظر هست ، پس علويه بايد فوق شمس بوده باشند . مانده است مطلب دوم كه شمس فوق فلك زهره باشد ، إلخ . پوشيده نماند كه عبارت قاضىزادهء رومى ، فقط در نسبت شمس با مريخ است كه گفت : « بقي الأمر في كون فلك الشمس تحت فلك المرّيخ . . . » و ما آن را به نسبت شمس با علويه ترجمه كرده‌ايم بدين جهت كه مقصود قاضىزاده اين است كه مريخ را به عنوان مثال آورده است نه حصر ، چنان كه در عبارت نخستين گفته است : مريخ كاسف مشترى و مشترى كاسف زحل است ، پس سخن از فلك شمس در زير فلك مرّيخ بودن ، در حقيقت سخن از فلك شمس در زير افلاك علويه بودن است . نكتهء 667 هزار و يك نكته در ذكر آلات رصدى قدما است كه در حدود 26 قسم آنها را در آن نكته آورده‌ايم ، و برخى از آلات رصدى ديگر نيز از قدما يافته‌ايم كه بايد بر آنها افزوده شود ، و سخن ما در صدر نكته مذكور اين است : ابو على حسن مراكشى كتابى در وصف آلات رصدى به نام جامع المبادى و الغايات تصنيف كرده است كه نصف اوّل آن به فرانسه ترجمه شده است و به چاپ رسيده است . نگارنده به توفيق تحصيل خود كتاب جامع را تاكنون يافته است ، و نه مترجم به فرانسهء آن را . و آلاتى را كه در اين نكته نام برد ساليانى دراز آنها را در كتب مربوطه يافته است كه هر يك را با ذكر مآخذ آن به طور اختصار معرّفى مىكند كه براى اهل فن بسيار مفيد است تا اگر فرصتى دست داد هر يك را شرح و تفسير كند . إلخ . يكى از آن آلات كه اختلاف منظر كوكب را بدان رصد و معلوم مىكردند « آلت