حسن حسن زاده آملى

439

هزار و يك كلمه (فارسى)

بيان : قوله : « جيب هر قوس . . . » و به عبارت كوتاهتر : جيب نصف وتر ضعف قوس است . مثلا در شكل 14 جيب قوس - ا ب - مساوى است به نصف وتر دو چند آن . يعنى قوس - ا ب - را دو چند آن مىكنيم كه مىشود قوس - ا ب ح - و وتر آن را رسم كرده‌ايم كه خط مستقيم - ا د ح - است ، نصف اين خط كه - ا د - است مساوى با جيب قوس - ا ب - است به برهانى كه در كتب اهل فن گفته آمد . در دروس معرفة الوقت و القبلة مختصرى در سير تكاملى اين مسأله از اوتار به جيوب بحث كرده‌ايم ، و مخترعين جيب و ظل را معرفى كرده‌ايم . بعونه و منّه تعالى شأنه . ( شكل شمارهء 14 ) چون اين امور دانسته شد گوييم كه قاضىزادهء رومى در شرح ملخص در هيئت چغمينى مانند ديگر محققان فن در تعريف اختلاف منظر گويد : و التحقيق أنّه قوس من دائرة الارتفاع بين موقعي خطين يخرجان من مركز العالم يمرّ أحد هما بمركز الكواكب ، و يوازي الآخر الخارج من منظر الإبصار . ( ص 87 ، ط اعلى - ايران ، مطبوع با چند رساله و تعليقات ) يعنى : حق اين است كه زاويه اختلاف منظر زاويه‌اى است در مركز عالم كه واقع است ميان دو خط كه يكى از مركز عالم به مركز كوكب گذرد ، و يكى از مركز عالم بيرون آيد به موازات خطى كه از نظر ناظر بيرون آيد و به مركز كوكب گذرد .