حسن حسن زاده آملى
436
هزار و يك كلمه (فارسى)
تبصره : مىدانيم كه قوس - ا ر - تمام قوس - ا ب - تا ربع دور است و چون بخواهيم جيب آن را رسم كنيم مطابق تعريف مذكور خط - ا ه - جيب قوس - ا ر - خواهد بود . و - ا ه - موازى و مساوى با - ح د - است و نيز - ا ح - موازى و مساوى با - ه د - است ؛ پس نتيجه اينكه چنان كه هر يك از دو قوس - ا ب ، ا ر - متمم يكديگرند ، از موقع عمود جيب هر يك تا منتصف قطر كه مركز دائره است نيز مساوى با جيب تمام هر يك است . يعنى - ا ح - كه جيب قوس - ا ب - است ، - ح د - جيب قوس - ا ر - است ، زيرا كه - ح د - مساوى با - ا ه - است كه جيب قوس - ا ر - تمام قوس - ا ب - است . و همچنين - ا ه - كه جيب قوس - ا ر - است ، - ه د - جيب قوس - ا ب - است كه مساوى با - ا ح - است و - ا ح - جيب قوس - ا ب - تمام قوس - ا ر - است . تبصره : چون بخواهيم جيب قوس ربع دائره مثلا - قوس - ر و - را رسم كنيم ، هر يك از - ر د ، و د - جيب آن خواهد بود . چنان كه هر يك از - ر د ، ب د - جيب قوس - ر ب - است كه ربع دور است . و چنان كه هر يك از - ب د ، ح د - جيب قوس - ب ح - و هر يك از - ح د ، و د - جيب قوس - ح و - و هر يك از قسى - ب ر ، رو ، - و ح - ح ب ربع دور است ؛ و هر يك از خطوط - ر د ، و د ، ح د ، ب د - نصف قطر . و چون قوس از ربع كمتر بود جيب نيز از نصف قطر كمتر بود ، پس جيبى از نصف قطر بزرگتر نبود ؛ لذا نصف قطر را جيب اعظم گويند ، يعنى جيب ربع دائره جيب اعظم بود . آنكه گفتهايم : لازم آيد كه نصف دور و دور تمام را جيب نبود ، وجه آن روشن است ، مثلا چون - ب - را مبدأ قرار دهيم ، و از آن به نصف دور محيط دائره كه - و - است برسيم تعريف مذكور پياده نمىشود ، و همچنين از - ب - دور بزنيم تا دوباره به - ب - برسيم كه دور تمام شود ، تعريف ياد شده صدق نمىآيد . و ديگر اينكه هرگاه جيب قوسى مثلا - ا ب - دانسته شده است ، جيب سه قوس ديگر مثلا جيب قوسهاى - ط و ، و ك ، ل ب - كه هر يك مساوى با قوس - ا ب - است نيز دانسته مىشود يعنى خطوط - ط ى ، ك ى ، ل ح - هر يك مساوى