حسن حسن زاده آملى
406
هزار و يك كلمه (فارسى)
اين هر دو بزرگوار در اين مطلب بسيار بدرستى حق آن را ادا كردهاند ، و به مشرب عالم محقّق در علم هيئت سخن گفتهاند . چه بسيار كسانى كه از حليت علم هيئت عارى بودهاند در بيان جدول و عبارات مسائل اشباه و نظائر آن به پندارهاى نادرست خود حرفهاى بىاساس زدهاند كه اعراض از تعرض بدانها را اولى ديدهايم . اگر كسى خبره در علم و فن و صنعتى نيست ، دغدغه و وسوسهاى در مسائل و مبانى آن بنمايد ، قول او مقبول نيست . چنان كه هيچ اهل فن به سخن نااهل آن اعتبار نمىدهد . مثلا اگر غير نحوى در رفع فاعل ، و غير متكلم در مسأله وجوب لطف بر خداوند ، و كسى كه فرق ميان كره و دائره را نمىداند و آن را از اين تميز نمىدهد در كرويت ارض ، مخالفت كنند ، خلاف آنان قادح امر ثابت و محقق در نزد نحوى و متكلم و هيوى نيست . ما اين مسائل را به نحو مستوفا در دروس هيئت و ديگر رشتههاى رياضى ، و در دروس معرفة الوقت و القبله تقرير و تحرير كردهايم . فلك هشتم اگر چه موضوع رساله در بيان فلك رياضى و فلك فلسفى - اعنى فلك مجسّم - است كه به نحو اتم تحقيق و تحرير شده است ، و ليكن آن را به چند تبصره در مطالبى مناسب با مباحث موضوع ياد شده به جهت مزيد استبصار خاتمه مىدهيم : تبصرهء اول در بيان ارض قرآنى ، و تميز آن با كرهء ارض هيوى است . اجماع دانشمندان هيوى از قديم تا اليوم بر كروى بودن و يا شبه كروى بودن ارض است ، و مسائل هيوى مبتنى بر اساس كره بودن آن است ، و بر سر زبان و قلم آنان كره ارض است ، و براهين رياضى و تجربى بسيار بر كروى بودن آن اقامه فرمودهاند . پارهاى از آن براهين متفكران در خلق آسمانها و زمين را با ذكر مآخذ آنها در درس شانزدهم دروس معرفة الوقت و القبله آوردهايم .