رساله بيان كرده‌ايم - سخن امتناع كون و فساد و خرق و التيام افلاك را پيش كشيدند به تفصيلى كه شيخ رئيس در فصل شانزدهم نمط دوم اشارات و خواجه طوسى در شرح آن بيان فرموده‌اند : « اشارة : الجسم الذي في طباعه ميل مستدير يستحيل أن يكون في طباعه ميل مستقيم . . . » ، و ليكن دانسته شده است كه اصل تخيّل و سرگذشت افلاك مجسّمه چگونه بوده است . دانشمندان زمان ما با اينكه قائل به افلاك مجسّمه نيستند و اصل آن را منكرند ، به وجهى حركات كواكب را توجيه كرده‌اند كه نتيجه وجود افلاك مجسّم را قائلند ؛ اما بحث از فلاك در الهيات فلسفه يك بار در پيدايش كثرت از وحدت حقهء حقيقيه پيش آمده است ، و يك بار در ربط حادث به قديم و متغيّر به ثابت ، و يك بار در نفوس فلكى و غايات آنها كه ورود در بحث هر يك را رساله‌اى جداگانه بايد . و ليكن هيچ يك از اين مسائل ، برهان قاطع بر وجود واقعى آسمان جسمانى ، اعنى فلك مجسّم ، نيست . علاوه اينكه مباحث پيرامون افلاك در الهيات فلسفه پس از فراغ اثبات و اذعان به ثبوت آنها در طبيعيات است ، و آگاهى حاصل شده است كه نحوهء اثبات آنها در طبيعيات چگونه بوده است . فلك هفتم به عنوان تنظير گوييم : تميز ميان فلك رياضى و فلك مجسّم چون تميز ميان ايام ماه نجومى يعنى ماه اصطلاحى وسطى معمول در جداول ازياج ، و عدد ايام ماه حقيقى خارجى از هلال تا هلال است كه عدد ماه وسطى در جداول زيجات هميشه ثابت است ، اما عدد ماه هلالى گاهى سلخ دارد يعنى سى روز است كه ماه كامل است ، و گاهى سلخ ندارد يعنى 29 روز است كه ماه ناقص است . و ممكن است كه ماه هلالى واقعى تا چهار ماه متوالى سى روز آيد و تا سه ماه متوالى 29 روز . و به عبارت صاحب زيج بهادرى كه گويد : اهل شرع ماه‌هاى اين تاريخ را از رؤيت هلال تا رؤيت هلال ديگر گيرند ، و آن