حسن حسن زاده آملى
374
هزار و يك كلمه (فارسى)
اين دستور قديمى طبق اصول علمى بوده ولى انجام آن براى همه كس و در همه حال و بسرعت مقدور نبوده ، كسانى كه هندسه ندانند نمىتوانند از آن استفاده كنند . بنده سابقا در موقع مسافرت به وسيلهء يك نقشه پنج قطعهء عالم و قطبنماى معمولى سمت تقريبى مكه را در هر شهر پيدا مىكردم ولى تابستان 1331 در آمريكا بر آن شدم كه قبلهنماى مغناطيسى تعبيه كنم كه قبلهيابى را تسهيل و براى همه كس حتى بىسوادها ممكن سازد . گرچه از قديم عوام الناس قطبنما را به نام قبلهنما مىخواندند ولى بر اهل معرفت پوشيده نيست كه قطبنما جهت قطبين مغناطيسى زمين را نشان مىدهد و چون حساب قبله سابقا نسبت به جهات جغرافيايى شده و انحراف مغناطيسى كه بعدا توضيح داده مىشود در نظر گرفته نشده بود ، لذا قطبنما قبله را نمىتوانست صحيحا نشان دهد . براى انجام منظور فوق در مدت پانزده ماه قسمت زيادى از ساعات تعطيل و فراغت از كار ادارى را وقف استخراج و محاسبات مربوط به قبلهء قريب يك هزار شهر نموده اكنون نتيجه در چند نوع قبلهنماى مغناطيسى به معرض استفاده گذارده مىشود .
--> مسطح رسم كنند و بر مركز آن كه وسط حقيقى است شاخصى نصب نمايند تا دو فايده بخشد : يكى آنكه چون سايه معدوم شود يا به منتهاى كمى رسد به حسب آفاق وقت زوال است . ديگر آن كه بر سطح آن دايره دو خط عمودى رسم كنند كه در نقطهء مركز با هم تقاطع كنند به طورى كه يكى از آن دو خط امتداد سايهء شاخص باشد كه از دو طرف تا محيط دايره رسد و خط ديگر از وسط اين خط دو طرف مركز دايره كشيده شود تا به محيط دايره منتهى شود كه دايره را به چهار قسمت متساوى نمايد و به چهار محيط دايره منتهى شود . پس نقطهء طرف طلوع آفتاب را مشرق و نقطهء مقابل آن را مغرب دانند ، و اگر خود به جاى شاخص بايستد و نقطهء مشرق را به دست راست خود قرار دهد نقطهء پيش رويش شمال و پشت سرش نقطهء جنوب است . پس بين هر دو نقطه را نود قسمت كرده خط بكشد هر خط درجه مىشود . آن وقت انحراف قبلهء آن شهر را از جدول اين تقويم پيدا كرده ببيند چند درجه است به همان اندازه از نقطهء جنوب شماره كند تا خط قبله معلوم شود .