آنچه فى زماننا هذا در در دفاتر قدماء ارقام اطوال و عروض بلدان يافته مىشود اكثر آن مختلف است ، كه غايت تفاوت اختلاف تقريبا به دو درجه مىرسد . « 1 » غرض ما اين است كه بايد به گفتهء يك رصدى صاحب زيج ، كه غايت تفاوت اختلاف ارقام اطوال و عروض بلدان در دفاتر قدماء تقريبا به دو درجه مىرسد توجّه بسزا داشت و جدّا در دفتر خاطر نگاشت . و ما نيز در پايان درس 82 دروس هيأت و ديگر رشته‌هاى رياضى بدان آگاهى داده‌ايم . پس اگر اختلاف بيش از اندازهء ياد شده ديده شده است اشتباه و سهو از كاتب است نه از اعمال رصدى . مثلا در دفترى طول بلدى به حروف جمّل « له » درجه است ، و در ديگرى « كه » درجه ، كه ده درجه تفاوت است و بىگمان نادرست است ؛ يا « كه » « له » شده است و يا به عكس ، و هكذا نظاير آن دو ، فتبصّر و تدبّر جدّا . اگر بخواهيم با دايرهء هنديه مثلا در قم سمت اصفهان را كه شهر همسايهء قم است تحصيل كنيم و به اندازهء يك درجهء غربى در عمل خبط روى آورد ، و بر خط سمت ، يك درجه خبط پيش برويم ، ناگاه مىبينيم از همدان مثلا سر به در آورده‌ايم ، تا چه رسد به اختلاف بيشتر . يك درجه تحريف مانند يك نقطه تصحيف است ؛ گر كانى در ابدع البدايع آورده است كه مردى را ديدند گريان ، از سبب پرسيدند ، گفت : امروز با كنيزكان قدرى دوغ خورده‌ام ، از آن پس قرآن تلاوت كردم تا اين آيه : فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ فِي الْمَحِيضِ ( با خاء ) . و ديگرى گفت كه پيغمبر عسل را در روز آدينه دوست همىداشت ، معلوم شد غسل را تصحيف كرد . اما فذلكه و خلاصهء بحث : 1 . قطب‌نما را به تازى بوصله و حكّ گويند ، و به فرانسوى بوسل

--> ( 1 ) - ط 1 ، ص 392 .