و قطب‌نماى ملّاحى را حكيم « فلويوجيوجا » در سال 702 اختراع نمود . به قول ميرزا جعفر خان مشير الدوله در كتاب حسابش در سنهء 707 بوده . و قطب‌نماى مصنوعى در سنهء 1264 هجرى اختراع گرديده ، و مخترع آن معلوم نيست ، و روز به روز ترقى و شهرت يافت . و در اطلس بلاك كه در سنهء 1267 هجرى باسمه شده ، در صفحهء سيوم ، حركت و ميل قطب‌نما را به جانب مشرق و مغرب به تفصيل معلوم نموده ، و مختصرى از آن در اين رساله ذكر مىشود تا انموذجى باشد . و گويند اين اختلاف به مرور دهور مختلف مىشود . و در تاريخ 1272 هجرى مقدار انحراف آن از اين قرار بود كه در اين جدول نموده مىشود ، و جدول اين است : [ تصوير ]