حسن حسن زاده آملى

405

هزار و يك كلمه (فارسى)

اين جمله خيلى اهميت دارد كه شيخ رئيس بگويد دانشمندى كه در گفتارش گزاف ندارد . اين بزرگوار چه كسى است ؟ خواجه طوسى در شرح فصل هفدهم از نمط هشتم اشارات گويد : « و اظنّه يريد الفارابى . . . » يعنى گمان من اين است كه مراد شيخ رئيس از آن بعض اهل علم كه در گفتارش گزاف ندارد ، فارابى بوده باشد . از اين‌گونه عبارات و تعبيرات شيخ رئيس درباره معلم ثانى فارابى در كتابهاى ديگر شيخ از اشارات و شفاء و غيرهما شواهد ديگر و يادداشتهايى داريم . مثلا فارابى رساله مختصرى به نام عيون المسائل دارد كه حاوى يكصد و شصت و شش مسأله حكميه است ، و شيخ رئيس نيز رساله‌اى به نام عيون الحكمه دارد كه ناظر به عيون المسائل فارابى است . فخر رازى عيون الحكمه شيخ را شرح كرده است كه اخيرا در سه جلد در قاهره مصر به طبع رسيده است . قاضى احمد بن خلّكان در وفيات الاعيان ، فارابى را چنين وصف مىكند : « و هو اكبر فلاسفة المسلمين » ( ج 2 ، ط 1 ، رحلى ، چاپ سنگى ، ص 191 ) . اثر هركس نمودار دارايى اوست . كتابهاى فارابى - جز موسيقى كبير او - همه مختصر و موجزاند و از اهميّت و اعتبار بسيار برخوردارند . چند سطرى از حضرت استادم جناب علامه حاج ميرزا ابو الحسن شعرانى رضوان الله تعالى عليه دربارهء فارابى به عرض برسانم . آن جناب - اعنى علامه شعرانى - رساله‌اى در بيوگرافى فلاسفه بزرگ اسلام نوشته است كه هنوز به طبع نرسيده است . در آن رساله فرموده است : از فارابى كتب بسيار باقى مانده است ولى تماما مختصر ، و كسى كه كاملا در فلسفه ماهر نباشد از آن استفاده نمىكند . در بين كتب او فصوص الحكم در توحيد و علم الهى ، معروفتر است . ديگر رساله در جمع بين عقائد ارسطو و افلاطون نوشته و آنچه به نظر مىرسد كه اين دو حكيم با يكديگر مخالف بوده‌اند تأويل كرده و موافقت داده است .