را فقط دار لذّات جسمانى از اكل و شرب و نكاح و ساير لذّات بدنى دانند . قول دوم قول حكماى غير اسلام و قبل از اسلام است كه آنجهان را دار لذّات عقلى و نشأه كمال و سعادت و ابتهاج و نشاط روحانى دانند و روح را در عالم تجرّد برتر از تعلّق به اجسام و توجّه به لذّات جسمانى شناسند . قول سوم قول حكماى اسلام و علماى ربّانى و همهء محققين از متكلّمين و محدّثين و فقهاء ما رضوان الله عليهم اجمعين است . و مىتوان گفت قول به معادين جسمانى و روحانى عقيدهء اسلام و همهء مسلمين است إلّا ما شذّ و ندر كه جسمانى فقط دانند و عقيدهء نگارنده نيز هر دو معاد جسمانى و روحانى است و ادلّه ما ناظر به اين عقيده است يعنى در آن جهان آخرت و بهشت ابد هم لذّات جسمانى است از طعام و شراب و نكاح و مناظر زيبا و صور حسناء و ابتهاجات و نشاط بىحدّ و هرگونه لذّت كه در اين جهان است در آنجا بطور اتمّ و اكمل و أشدّ و اقوى از اينجا خواهد بود ، منتهاى امر در اين عالم لذّات منقطع و فانى و مشوب به آلام است و آنجا لذّاتش دائم اكلها دائم و ظلّها و بدون مزاحم و بىملال و كدورت و خالص و صرف لذّت است فيها ما تشتهى الانفس و تلذّ الأعين . و هم لذّات روحانى در بهشت معرفت به لقاى حسن مطلق الهى و شهود آن جمال اعظم نامتناهى و شراب و سكر حيرت در مشاهدهء او كه لذّت ملائكه مهيمن و روحانيين است كه فوق هرگونه لذّت حسّى و خيالى است براى نفوس قدسيه حاصل است ، و نفوس برحسب درجات معرفت و اعمال صالح در آن دو بهشت ( بهشت لقاى منعم و بهشت نعمت دائم ) درجات مختلف دارند درجات بعضها فوق بعض انتهى كلامه الشريف . مرحوم استاد الهى قمشه‌اى يكى از نوادر روزگار بود به ارتحال خود دل اهل الله را سوگوار كرد . در هجران اين گونه بزرگان بايد گفت : اى دريغا عالمى . اگر چه به نصّ لاريبى تنزيل آسمانى و حكم محكم فرقان محمّدى ( ص ) ما نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِها نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها ( بقره 107 ) ولى به قول عارف معروف مجدود بن آدم سنائى غزنوى رحمة الله تعالى عليه :