كلمهء 3 يكى از دوائر عظام در علم هيئت دائره نصف النهار است . و آن عظيمه‌ايست كه به دو قطب افق كه يكى سمت الرأس و ديگرى سمت القدم است ، و نيز به دو قطب معدل النهار - يعنى به دو قطب دائره استواى سماوى كه دائره استواى ارضى در سطح آنست - مىگذرد . و بدين دائره ، عرض بلاد تحصيل مىگردد چه عرض بلد قوسى از اين دائره است كه ميان قطب ظاهر افق اعنى سمت الرأس و دائره معدل النهار ، و يا ميان قطب ظاهر معدّل النهار و دائره افق از جانب اقرب واقع مىشود . در روايت دائره نصف النهار تعبير به فلك شده است كه تو را رسد به جاى دائره نصف النهار گويى : « فلك نصف النهار » . ابراهيم بن محمد الثقفى في كتاب الغارات باسناده عن الأصبغ بن نباتة قال : قال على عليه السلام . . . وقت صلوة الظهر إذا كان الغيظ يكون ظلّك مثلك ، و إذا كان الشتاء حين تزول الشمس من الفلك ذلك حين تكون على حاجبك الأيمن - الحديث . « 1 » ابوريحان بيرونى در چندين جاى از قانون مسعودى كه مجسطى اسلامى است از دائره نصف النهار تعبير به فلك نصف النهار كرده است . مثلا در باب دهم از مقاله چهارم آن گويد : « الباب العاشر فى معرفة الارتفاع في فلك نصف النهار » . « 2 » بلكه در باب سوم از مقاله نخستين آن گويد : « الدائرة و الفلك اسمان يتعاقبان على موضع واحد فيتبادلان » . « 3 » و نيز در روايت از دائره نصف النهار تعبير به حلقه شده است كه هرگاه شمس در آن حلقه داخل شود هنگام زوال است ، چه تعبير شيرين و دلنشين و شگفت و

--> ( 1 ) - « مستدرك الوسائل » ج 1 ، ص 187 ، رحلى ، چاپ سنگى . ( 2 ) - « قانون مسعودى » ج 1 ، ص 412 ، چاپ حيدرآباد دكن . ( 3 ) - « قانون مسعودى » ج 1 ، ص 54 ، چاپ حيدرآباد دكن .