چه علم و عمل جوهرند نه عرض ؛ بلكه فوق مقوله‌اند . چرا كه وزان علم و عمل وزان وجود است ، و ملكات نفس موادّ صور برزخىاند ، يعنى هر عمل صورتى دارد كه در عالم برزخ براى انجام دهندهء آن به صورتى ظاهر مىشود زيرا صورت انسان در آخرت نتيجهء عمل و غايت فعل او در دنيا است ، و همنشينهاى او از زشت و زيبا همگى غايات افعال و صور اعمال و آثار ملكات او است ، كه در صقع ذات او پديد مىآيند و بر او ظاهر مىشوند در نتيجه انسان در اين نشأه نوع ، و در تحت آن افراد است ، و در نشأه آخرت جنس و در تحت آن انواع است و از اين امر تعبير به « تجسم اعمال » مىكنند . بدينجهت انسان را بدنهائى در طول هم است و تفاوت اين بدنها به كمال و نقص است و انسان پس از اين نشأه ، بدنى را كه با خود مىبرد ، در حقيقت آن را در اين نشأه ساخته است . آن بدن مثل بدن اينجا به كلّى مادى و طبيعى نيست ، و نيز مثل مقام شامخ نفس ناطقه و عالم عقول و مفارقات به كلى مجرد تام نيست ، بلكه يك نحو تجرّد برزخى دارد . آن بدن را تخمها و ماده‌هائى مىسازند ، كه در اين نشأه در مزرعه وجود انسان كاشته شده‌اند ، يعنى اعمال و كسبهاى انسان بذرها و تخمهائىاند كه موّاد صور برزخىاند ، و در عالم برزخ تبديل به بدنهاى اخروى مىشوند ، تا آن موّاد چه بوده باشند . يعنى آن تخمهائى كه در مزرعه جان كاشته‌اند چگونه تخمهائى باشد . اجمالا اين كه تخمهائى كه شهوتى نبود . بر آن جز قيامتى نبود . هركسى آن درود ، عاقبت كار كه كشت . عقل و شرع به ما فرموده‌اند ، كه هركس زرع و زارع و مزرعه و بذر خود است : « الدّنيا مزرعة الآخرة » . جناب وصىّ حضرت امير المؤمنين على عليه السلام به شاگرد قابلش كميل كامل در وصف حجج آلهيه و علماء باللّه فرموده است : « يحفظ اللّه بهم حججه و بيّناته حتى يودعوها نظرائهم و يزرعوها في قلوب اشباههم « 1 » » مفاد اين تعبير شريف اين است ، كه علماى بالله برزگرند ،

--> ( 1 ) . نهج‌البلاغه ، حكمت 147 .