تبصره دوم : در اين تبصره دو مطلب است : مطلب اول در بيان فرق ميان « علم تنجيم » يعنى احكام نجومى ، و ميان « علم هيأت » است . و مطلب دوم در بيان منجّم به علم تنجيم در كتب فن ، و منجّم در لسان روايات است . امّا در مطلب اول گوييم : علم هيأت مبتنى بر قواعد متين رياضى و قضاياى رصين هندسى است ، كه اگر محاسب در عمل اشتباه نكند و درست استخراج كند نتيجه محاسبه او مطابق با واقع خواهد بود . اين علم شريف ممدوح عقل و شرع است ، و هيچ داناى بخرد بينا و آگاه بر آن انگشت اعتراض ننهاده است . امّا أحكام نجومى كه از آن تعبير به علم تنجيم و علم نجوم مىگردد ، و مزاول به عمل آن را منجّم مىگويند ، و يك سلسله قواعدى است كه از اوضاع كواكب ، احوال عالم و آدميان و سعد و نحس ايام و نظائر آنها تحصيل مىگردد ، در آن ردّ و ايراد و طعن و اعتراض بسيار به ميان آورده‌اند . و مراد معترضان اين نيست كه كواكب را اثر تكوينى در نظام هستى نيست كه هيچ بخردى چنين تفوّه نمىكند ، بلكه مقصودشان اعتراض بر مفيد علم قطعى بودن آن قواعد به وقوع حوادث است ، از اين روى كه چگونه بشر مىتواند به تأثيرات و اسرار واقعى اوضاع و احوال كواكب دست بيابد . چه‌بسا ارباب مؤلفات كه فرق ميان علم هيأت و تنجيم را نگذاشته‌اند . و چون در نقل اقوال آنان سودى نديده‌ايم دست نگاه داشته‌ايم . امّا مطلب دوم اين‌كه تكذيب منجّم در برخى از روايات ، چنان‌كه از رسول اللّه صلّى اللّه عليه و إله و سلّم مأثور است كه « كذب المنجّمون و ربّ الكعبة » ناظر به آن منجّمى است كه منكر ماوراى طبيعت است و تأثير اجرام علوى را از خود آنها بالذات مىداند .