مطلب چهارم ، اين‌كه عقيدت بر حركت زمين سخت استوار است ، بلكه امروز از بديهيات و شايد ديروز همچنين بود ، جز اين‌كه بعد عهد منسى است . مطلب پنجم ، اين‌كه حركت مرئيه را چه از أرض دانند و چه از سما شناسند در هر حال به صناعت ايشان زيان نمىرساند . هيوى بايد در مرصد زمين را ساكن فرض كند آنگاه حركات كواكب را بر گرد زمين با آلات رصدى بدست آورد . مثلا آفتاب از افق مقدارى برآمده است و ما مىخواهيم ارتفاع آن را در آنگاه بدانيم ، و يا قوسى را كه از مطلع آن تا آنگاه پيموده است كه در اصطلاح اين فن اعنى علم هيأت آن را « دائر » گويند « 1 » بدست آوريم تا بدانيم كه به حسب ساعت زمانى چه مقدار از روز برآمده است ؟ اسطرلاب را مثلا در دست مىگيريم و مقدار قوس ارتفاع يا دائر را از افق زمين ساكن مفروض تحصيل مىكنيم ، كه در هنگام عمل بايد زمين را ساكن فرض كنيم . اين يك مطلب هيوى است دخلى به مسأله طبيعى آن ندارد كه آيا واقعا زمين ساكن است يا متحرك . آرى از نظر هيوى سؤالى پيش مىآيد كه دانشمندان هيوى از شعب رياضى « أبعاد اجرام » نسبت حجم بسيارى از اجرام كواكب را با يكديگر بدست آورده‌اند و آفتاب را چندين برابر زمين يافته‌اند كه 108 برابر زمين قطر دارد ، و يك ميليون و 208 برابر آن حجم ، اين كره بدين بزرگى در پيش شعراى يمانى ، آن ذرّه كه در حساب نايد شمس است . قدماء نيز ستاره شعراى يمانى را به بزرگى مىشناختند . مردمى آن را مىپرستيدند كه خداى سبحان در سوره نجم در ردّ آنان فرموده است :

--> ( 1 ) . زيج بهادرى ، ط هند ، ص 85 .