حسن حسن زاده آملى
319
ده رساله فارسى (فارسى)
- ر ب - است كه ربع دور است . و چنان كه هر يك از - ب د ، ح د - جيب قوس - ب ح - و هر يك از - ح د ، و د - جيب قوس - ح و - و هر يك از قسى - ب ر ، ر و ، و ح ، ح ب - ربع دور است ؛ و هر يك از خطوط - ر د ، و د ، ح د ، ب د - نصف قطر و چون قوس از ربع كمتر بود جيب نيز از نصف قطر كمتر بود . پس جيبى از نصف قطر بزرگتر نبود لذا نصف قطر را جيب اعظم گويند يعنى جيب ربع دائره جيب اعظم بود . آنكه گفتهايم : « لازم آيد كه نصف دور و دور تمام را جيب نبود » ، وجه آن روشن است ، مثلا چون - ب - را مبدأ قرار دهيم ، و از آن به نصف دور محيط دائره كه - و - است برسيم تعريف مذكور پياده نمىشود ، و همچنين از - ب - دور بزنيم تا دوباره به - ب - برسيم كه دور تمام شود تعريف ياد شده صدق نمىآيد . و ديگر اينكه هرگاه جيب قوسى مثلا - ا ب - دانسته شده است ، جيب سه قوس ديگر مثلا جيب قوسهاى - ط و ، و ك ، ل ب - كه هر يك مساوى با قوس - ا ب - مىباشد نيز دانسته مىشود يعنى خطوط - ط ى ، ى ك ، ل ح - هر يك مساوى با - ا ح - است ، لذا گفتهايم كه لازم آيد هر چهار قوس را يك جيب باشد . پس در معرفت جيوب قسى دائره فقط دانستن جيوب درجات يك ربع كفايت مىكند ؛ و در ترسيم جداول جيب به ترسيم جيوب درجات ربع دائره اكتفا مىشود . و چون جيب بدست آمد آن را مقوس مىكنند قوس آن معلوم مىگردد ، و تحصيل قوس جيب با رجوع به جداول جيب آسان است . تنبيه : چون جيب تمام هر قوس مساوى با موقع عمود جيب آن بر قطر تا منتصف قطر است ، پس هرگاه قوسى 45 درجه باشد جيب آن قوس و جيب تمام آن قوس يكى خواهند بود . تبصره : جيب خط مستقيم است و قوس خط منحنى ، و در نسبت دو چيز با يكديگر