كردن را باسمه كردن مىگفتند ، ليكن اكنون طبع كردن و چاپ كردن گويند . « باسمه » تركى است ، و « طبع » عربى ، و « چاپ » چينى . باسمه چى : چاپ چى ، قلمكار و غيره ، و طبع كننده كتاب . در جام‌جم بعد از نقل مقادير درجات انحراف مغناطيسى بلاد و جدول مذكور در قبل از اطلس بلاك گويد : اين انحراف و ميل نيز به مرور ايام در همه جا تغيير و تبديل مىيابد ، چنانچه اين زمان در طهران چهار درجه به جانب مغرب انحراف دارد ، احتمال مىرود كه بعد از پنجاه سال انحراف او شش درجه به جانب مغرب بشود ، يا اينكه از چهار درجه نيز كمتر باشد ، و وقتى نيز هيچ انحراف نداشته باشد ، و هنوز دليل اين اختلاف معلوم نشده است « 1 » . و اين مطلب همان است كه در ذيل جدول كتاب ياد شده در پيش نيز آمده است ، و مأخذ نقل آن جام‌جم است . 9 - و آن‌كه گفته است : « فالحاصل ، اين اختلاف كه در قطبنما . . . » مطلبى بسيار قابل توجه است كه نتيجهء بحث ما از فاصلهء قطب مغناطيسى با قطب جغرافيايى است . پس دانسته شده است كه عقربهء مغناطيسى آلت قطبنما هميشه با خط نصف النهار كه از قطب شمال و جنوب جغرافيايى مىگذرد و ثابت است متحد نيست ، بلكه چه بسيار كه با آن تقاطع كند ، و التفات بدان در تحصيل سمت قبله اهميّت شايان دارد . تنبيه : هرگاه يك‌بار خط نصف النهار حقيقى را در افقى از عمل به دائرهء هنديه و يا غير آن در سطح مستوى مدرجى تحصيل كنند ، چون مركز قطبنما را بر آن خط نهند ، مقدار انحراف عقربهء مغناطيسى از نصف النهار حقيقى دانسته مىشود ، و تا براى مدتى مقدار انحراف مغناطيسى آن افق و آفاق قريب بدان بدست مىآيد كما

--> ( 1 ) . صفحه 44 .