حصلت معقولات بالفعل صارت حينئذ احد موجودات العالم اذ عدّت من حيث هى معقولات فى جملة الموجودات . چون شأن همه موجودات اين است كه معلوم نفس انسانى گردند ، و شأن نفس نيز اين است كه تواند از مرحلهء عقل هيولانى به مرتبت عقل مستفاد و عقل بسيط رسد بلكه بر آنها نيز محيط شود ، چنان كه گفته‌ايم مورد تصديق هر كس و حكم فطرى و جبلّى او است ، لذا از ظلمت جهل به جهان نور علم انتقال مىيابد و به دانستن هر حقيقت علمى كلى بابى از عالم غيب به رويش گشوده مىشود ، چه اينكه علم وجودى نورى و محيط و مبسوط و بسيط است . و همچنين درجه درجه كه بر نردبان معرفت ارتقاء مىيابد سعهء وجودى او و گسترش نور ذات او و اقتدار و استيلاى وى بيشتر مىشود و آمادگى براى انتقالات بيشتر و قويتر و شديدتر و سير عملى بهتر پيدا مىكند تا كم‌كم مفاتيح حقايق را در دست مىگيرد . و چون استعدادش تام باشد و واجب تعالى هم كه فيّاض على الاطلاق است به مرحلهء عقل مستفاد مىرسد و به عبارت ديگر عقل بسيط مىشود كه عقل بسيط علم بسيط است اعنى وجودى است كه از سعهء نوريت و جامعيتش حايز همه انوار معارف حقه است و جميع اسماى حسناى الهى را به استثناى اسماء مستأثره واجد است ، پس چنين كسى خزانه علوم و مظهر تام و كامل عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها مىشود و به مقام شامخ ولايت تكوينيه مىرسد و خليفة اللّه مىگردد و در قوت عقل نظرى و عقل عملى به غايت قصوى نائل مىشود و به تعبير عرشى شيخ اجل ابن سينا قدّس سرّه در آخر الهيات كتاب شفاء : كاد أن يصير ربا انسانيا و كاد أن تحل عبادته بعد اللّه تعالى و هو سلطان العالم الأرضى و خليفة اللّه فيه . اين چنين كس است كه مىگويد من نقطهء تحت باء بسم اللّه هستم ، زيرا كه اين