حسن حسن زاده آملى

514

دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى (فارسى)

درس 69 : ضرب شبكه و اجناس ارقام در طريق ضرب شبكه بدانچه در پايان درس پيش گفته ايم بسند است ، جز اين كه براى آگاهى بيشتر دستور نگارش آن را از جامع بهادرى در ضرب مركب در مركب نخست در غير ستينى مى آوريم ، زيرا كه ضرب مفرد در مفرد بسيار روشن است ، و با حفظ بودن جدول ضرب فيثاغورس كفايت است . و همچنين ضرب مفرد در مركب است كه نيازى به وضع هيچيك در جدول شبكه نيست و اثرى شايان بر آن مترتب نمى باشد مگر اين كه شايد تسهيلى در كار مبتدى در آن انديشه گردد . مثلا در ضرب مفرد در مفرد چون 6 در 9 چنين كنى : و يا در ضرب مفرد در مركب چون 4 در 69 چنين : بلكه در ضرب اعداد مركب در مركب غير ستينى كه از آن تعبير به ارقام هندى مى كنند همان طريقه ضرب توريب يعنى روشى كه اكنون رائج است و همگان بدان انس داريم آسانتر از ضرب شبكه است و نياز به زمان كمتر دارد . و ما آن را بعنوان تمهيد ضرب شبكه ستينى و تميز هر يك از ديگرى نقل مى كنيم . كيف كان در جامع بهادرى گويد : « و اگر ضرب مركب در مركب باشد پس براى آن طريقها بسياراند چون ضرب محاذات و ضرب توشيح و ضرب مربع و ضرب شبكه و ضرب توريب . و مشهورتر دو طريق اخير است ، و فى زماننا مدار عمل بر آنست ، نزد اسلاميان و اهل هند ضرب شبكه شهرت دارد ، و پيش اهل فرنگ ضرب توريب . اما ضرب شبكه آنست كه شكلى متوازى الاضلاع قائم الزوايا رسم كنند ، و آن را از خطوط طولى باقسام متساويه بشمار مراتب مضروب قسمت كنند ، و همچنين از