حسن حسن زاده آملى

34

دروس معرفت نفس (فارسى)

چه مىفرماييد ؟ همين سخن در دانهء گندم نيست ؟ در ديگر دانه‌ها نيست ؟ پس آنچه يكنواخت است و هميشه در همه جا به سوى يك هدف و كار رهسپار است پيدا است كه در كار خود به گزاف نيست و اين برنامهء هميشگى او كه سر سوزنى از آن به در نمىرود . مانند پل شدن درخت سيل آوردهء بر دو سنگ نيست كه آن يك بار چنان شد ، نه آن كه هر گاه سيل بيايد درختى را از جاى بركند و بر روى دو سنگى ، پل قرار دهد ؟ نه اين چنين است ؟ آيا همين شيوه در جانوران نيست ؟ و آيا همين روش در آغاز بود انسان تا انجام او نيست ؟ انديشهء بيشتر بفرماييد و آنگاه پاسخ دهيد ؛ گويا باور داشتن آنچه گفته‌ايم نياز به كاوش بيشتر دارد . خواستيم در پيوستگى هستيها با يكديگر سخن بگوييم و بررسى كنيم ؛ اندكى از موضوع دور شده‌ايم ناگزير درس يا درسهايى ديگر در اين باره بايد پيش كشيم . درس دهم از درس پيش گويا بهره‌اى بسزا برده‌ايم ، كه از كاوش و پرسش پى برده‌ايم هر چيزى در راه و روش خود هميشه در هر جا و در هر گاه يكنواخت و يكسان است ؛ و برنامه‌اى از آغاز تا انجام كار خود دارد ، و همواره با قاعده‌اى درست و استوار به سوى يك هدف مىرود كه از آن هدف به در نمىرود ، اتفاقى نيست و راه و روش او بيهوده نمىباشد . اينك كه سخن بدين‌جا رسيد چنين شايسته ديدم كه ببينيم بهرهء كار ما تاكنون چيست و از اين پرسش و كاوشها و نشستن و برخاستها چه يافته‌ايم ؟ از درس اوّل يافته‌ايم كه هر چه هست تنها وجود است و عدم هيچ است و هيچ هيچ است و هر چه پديد مىآيد از وجود است و هستيها را گوناگون يافته‌ايم و برخى را از ديگرى برتر و بالاتر و والاتر .