و به هر چه مىنگريم هستى است ؛ و هر چه را مىيابيم هستى است و هر چه را ادراك مىكنيم هستى است ؛ و عدم اگر توهّم و ادراك شود به طفيل هستى است ؛ و آن هم در ادراك عدم سخنى است كه در آينده خواهيم گفت . همهء آثار از هستى است و بدانچه فكر بشر رسيد همه را از كانون هستى بدر آورد و از كاوش در كان هستى به دست آورد و دانستى كه سوفسطائيها به خطا رفتند و حاليها ناروا گفتند . آرى همه هستى است و هستى حقيقت است و حقيقت است كه گردانندهء نظام بلكه عين نظام است . آيا اختراعات حيرت‌آور از انديشهء بشر پديد نيامده است و اكتشافات گوناگون شگفت زاييدهء فكر انسان نيست ؟ نه اين است كه هواپيماى غول‌پيكر از زمين برمىخيزد و در فراز آسمان با كمال دقّت به مقصد مىرسد ؛ و آپولوى كوه‌پيكر از كرهء زمين به سوى كرهء ماه پرواز مىكند و كشتيهاى سهمگين دريانورد از يك سوى اقيانوسى به سوى ديگر آن چون باد بر آب مىروند ؟ و اين كارخانهء برق نيست كه به زدن آنى يك كليد ، منطقه‌اى را از تاريكى شب رهايى مىدهد ؟ و اين دستگاه مخابرات گوناگون نيست كه به وسيلهء آن مردم روى زمين از خاورى تا باخترى دهن به دهن گفتگو مىكنند ؟ و اين صنعت چاپ نيست كه در مدّت كمى از يك نسخه كتاب چندين هزار نسخهء ديگر استنساخ مىكند ؟ و بدين رصدخانه‌هاى شگرف نيست كه بر ستارگان و كهكشانها دست يافتند و حركات آنها را در جداول زيجات تنظيم كردند و در اوساط و تعديلات آنها چنان محاسبه كردند كه ديگران انگشت حيرت به دندان گرفتند ؟ « 1 » نه اين است كه مستخرجى به محاسبهء دقيق خبر مىدهد كه

--> ( 1 ) . همانطور كه براى تعيين مواضع كرهء زمين و تحصيل فواصل آنها از يكديگر و ديگر امورى كه مورد نياز است طول و عرض جغرافيايى اثبات كرده‌اند ، در كواكب نيز طول و عرض به كار برده‌اند ؛ طول كوكب را تقويم كوكب نيز گويند . در علم هيئت براى ضبط تقويم شمس و قمر و ديگر سيارات ، اوساط و تعديلات آورده‌اند و هر يك از وسط و تعديل قوسى است از دايره عظيمه كه بايد در فن شريف هيئت تعليم گرفت .