و ديار مناسب خود است كه : العقل ما عبد به الرّحمن و اكتسب به الجنان « 1 » . و چون جهاد با نفس به اين عنايت تعلّق با بدن است فرمود : افضل الجهاد من جاهد نفسه الّتى بين جنبيه . بايد با آن دشمنان همخانه كه قواى حيوانىاند جهاد كرد تا نفس مطمئنّه و آرميده و آسوده‌خاطر به تكامل و اعتلاى خود روى آورد ، و گرنه در خانهء او از تهاجم و تنازع اين قواى متضادّهء حيوانى غوغا و ضوضائى است كه هميشه گرفتار آنها است و با آن مشغله هرگز مشعله‌اى بدست نياورد . سعدى گويد : تو با دشمن نفس همخانه‌اى * چه در بند پيكار بيگانه‌اى و آن حديث شريف « اعدى عدوّك نفسك الّتى بين جنبيك » ، نيز به همين منوال است كه گفته‌ايم ، يعنى نفس به لحاظ تعلّق به بدن و متعلّقات آن‌كه زخارف اين نشأه است أعدى عدو مىگردد ، و گرنه با لحاظ مرتبهء عقلى خود عبادت رحمان و كسب جنان مىكند ، و آن مجّرد بىرنگ چون اسير اين‌گونه رنگها گردد جنگها پيش آيد . سعدى در باب هفتم « گلستان » گويد : « بزرگى را پرسيدم از معنى اين حديث كه : اعدى عدوّك نفسك الّتى بين جنبيك ؟ گفت : به حكم آنكه هر آن دشمنى را كه بر وى احسان كنى دوست گردد مگر نفس را كه هرچند مدارا بيشتر كنى مخالفت زياده كند » . يكى از فوائد گفتار مرحوم استادم عّلامهء ذوالفنون شعرانى اين‌كه : « بعضى متكلّمين روح را جسم لطيف گرفته‌اند و به نهايت سخيف است ، نظر به اينكه ظاهر اخبار نسبت عروج و نزول و حركت به او داده‌اند ، و اين‌كه حضرت

--> ( 1 ) - حديث سوم باب العقل و الجهل از كتاب « كافى » : باسناده عن بعض اصحابنا رفعه الى ابى عبد الله عليه السلام قال : قلت له : ما العقل ؟ قال : ما عبد به الرحمن و اكتسب به الجنان - الحديث .