تبصره : تجّرد نفس ناطقهء انسانى به براهين قاطعه مبرهن است ، خواه نفس را روحانيّة الحدوث و روحانيّة البقاء بدانيم كه در به دو فطرتش مجّرد بوده باشد ، و خواه جسمانيّة الحدوث و روحانيّة البقاء بدانيم كه از قوّه و صورت منطبعهء جسمانى به تدريج به تجّرد خيالى و عقلى و مقام فوق تجّرد ارتقاء يابد . و راقم سطور بيش از هفتاد دليل عقلى و ادلّهء نقليّهء بسيارى در اين موضوع گرد آورده است ، لذا مشايخ علماى ما ظاهر بعضى از روايات را كه مشعر به عدم تجّرد روح‌اند چون حديث مذكور « انّ الرّوح مقيمة فى مكانها » و نظائر آن را به كمك آيات و روايات حمل بر وجهى وجيه مىنمايند كه ما در اين مطلب بعضى از مباحث و فوائد را در دروس معرفت نفس ذكر كرده‌ايم ، و در اين مقام به عنوان نمونه گوييم : حديث يازدهم « اربعين » علّامه شيخ بهائى به اسنادش از امير المؤمنين عليه السّلام اين است كه : إنّ رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بعث سريّة فلمّا رجعوا قال : مرحبا بقوم قضوا الجهاد الاصغر و بقى عليهم الجهاد الاكبر . قيل : يا رسول اللّه و ما الجهاد الاكبر ؟ قال : جهاد النّفس . ثمّ قال عليه السّلام : افضل الجهاد من جاهد نفسه الّتى بين جنبيه . در ذيل اين حديث شريف كه فرمود : « نفسه الّتى بين جنبيه » كلمهء « بين جنبيه » يعنى ميان دو پهلو ، مكان و تحيّز را مىرساند و حال اينكه مجّرد را تحيّز نيست زيرا كه مستغنى از مكان است ، پس نفس مجّرد نيست زيرا در اين كلام اثبات مكان براى او شده است . علّامه شيخ بهائى در جواب اين توهّم فرموده است : قد يظن أنّ فيه دلالة على عدم تجّرد النفس ، و الحقّ أنّه لا دلالة فيه على ذلك بل هو كناية عن كمال القرب ، فانّ تجّرد النفس ممّا لا ينبغى أن يرتاب فيه و قد قامت عليه البراهين العقليّة و أشارت اليه الكتب السماويّة و الاخبار