غابت عن الظاهر - الخ » . و به شرح ما بر « فصوص » مذكور رجوع شود . ديدن شياطين مثل ملك به چشم ظاهر ممكن نشود امّا در خواب يا براى نفوس مرتاض ممكن باشد كه با ملكوت رابطه دارند و چون خيال از راه باطن حقايق را مجسّم مىبيند دور نيست شيطان به همه صورتى ظاهر شود . كسى خواب ديد به صورت قورباغه بر قلب نشسته و چون اسم خدا شنود عقب رود . و ديگرى به صورت سگى ديد كه مردم را به جيفه تحريص مىكند . ولى خيال از راه ظاهر حقايق را نبيند . در خواب انسان شرير به صورت ميمون ظاهر شود . امثال آن از اين قبيل است . كشف در باطن براى هندو و كاهن به جهت ضعف قواى ظاهرى است و تمثيل صور از غيب نزد آنها يا با دخالت متخيّله است تا مصوّر و معبّرش كند يا بدون آن ، و تعبير خواب ناشى از اين تغيّر است چون صور عوالم با هم متطابق‌اند . غول به واسطهء ضعف قواى ظاهرى و ضعف عقل است كه تكذيب متخيّله نمىكند و به اين جهت در حسّ مشترك چيزها متصوّر مىشود . يه - تبصره : [ عود ارواح به سوى آن » ى است كه از او ساخته شده است ] دانسته شد كه انسان به ملكات علمى و عملى خود سازندهء خود است و شيئيّت شىء به صورت او است پس با نور برهان صريح مبيّن است كه عود ارواح به سوى آنى است كه از او ساخته شده است « كَما بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ » . « 1 » اگر از نور ساخته شد به سوى نور و اگر از نار به سوى نار . در روايتى از امام صادق عليه السّلام سؤال شد كه : ما به كجا مىرويم ؟ امام عليه السّلام فرمود كه : « به سوى عمل خود » . و چون انسان عمل خود است و علم و عمل عين ذات او است و ذاتش صورت انسانيّه است كه حى بلكه حيات است و از دار آخرت است ، پس آنچه كه از صور ملكات او برايش متمثّل مىشوند و با آنها حشر دارد همه حىاند چون كه از دار آخرت‌اند « وَ إِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ » « 2 » . لذا در روايات اهل بيت وحى و عصمت و طهارت آمده است كه : بهشت و درختان بهشتى و آنچه در بهشت هست

--> ( 1 ) - سورهء اعراف 7 - آيهء 29 . ( 2 ) - سورهء عنكبوت 29 - آيهء 65 .