درس بيست‌ودوم مقصود ما در اين درس اين است كه اخلاق رذيلهء انسانى را با اينكه نقايص و امور سلبىاند يك‌نحو وجود است چون عدم محض نيستند و اعدام ملكاتند و اين گونه اعدام در خارج مصداق دارند . « يجب أن يعلم أنّه فرق بين العدم المحض و بين العدم الواقعى الّذى له حظ من الثبوت كالعمى و الجهل و السكون و نظائره ممّا له مصداق فى الخارج . فهذه الأعدام ممّا لابدّ فيها من قابل « 1 » » . و به اين لحاظ انسان متّصف به صفات رذيله از صور آنها كه هيئات مولمه‌اند ألم مىبيند ، و به همين لحاظ اعاظم حكماى الهى فرموده‌اند كه : جهنّم صورت دنيا است از آن حيث كه دنيا است و حاصل در نفس است . اين مطلب مهم را بسط و شرحى لازم است و آن مبتنى است بر تحقيق در معنى لذت و الم تا دانسته شود كه الم را با اينكه عدمى است و شر است ضربى از وجود است ، و لذّت عين ادراك به وجود كمال است ، و الم عين ادراك است به آنچه كه مضاد كمال است . ابو على سينا در فصل سوم نمط هشتم « اشارات و تنبيهات » در تعريف لذت و الم فرموده است : « ان اللذة هى ادراك و نيل لوصول ما هو عند المدرك كمال و خير من

--> ( 1 ) - « تعليقات صدر المتألّهين بر شفاء » ص 61 .