مىشنود نادريافته الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ « 1 » . و براى اين بود كه شريف‌ترين انسان و عزيزترين انبياء و خاتم رسولان صلّى اللّه عليه و آله و سلّم چنين گفت با مركز حكمت و فلك حقيقت و خزينهء عقل امير المؤمنين عليه السّلام كه : يا علىّ اذا رأيت النّاس يتقرّبون الى خالقهم بانواع البرّ تقرّب اليه بانواع العقل تسبقهم . و اين‌چنين خطاب جز با چنو بزرگى راست نيامدى كه او در ميان خلق آن‌چنان بود كه معقول در ميان محسوس . گفت : « يا على چون مردمان در كثرت عبادت رنج برند تو در ادراك معقول رنج بر تا بر همه سبقت‌گيرى » . لاجرم چون به ديدهء بصيرت عقلى مدرك اسرار گشت همهء حقايق را دريافت و ديدن يك حكم دارد كه گفت : لو كشف الغطاء ما ازددت يقينا . هيچ دوست آدمى را زيادت از درك معقول نيست . بهشتى كه به حقيقت آراسته باشد به انواع نعم و زنجبيل و سلسبيل ادراك معقول است . دوزخ با عقاب و اغلال ، متابعت اشغال جسمانى است كه مردم در جحيم هوى افتد و دربند خيال بماند ، و بند خيال و رنج وهم آزادى به علم زودتر برخيزد كه به عمل زيرا كه عمل حركت‌پذير است و حركت‌پذير را انجام جز به محسوس نيست ، امّا علم قوت روح است و آن جز به معقول نرود چنان كه رسول - اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم گفت : قليل العلم خير من كثير العمل . و نيز فرمود : نيّة المؤمن خير من عمله . و امير جهان‌بان على گفت كه : قدر آدمى و شرف مردمى جز در دانش نيست » . متألّه سبزوارى در « شرح مثنوى » فرمايد : « هرگاه مدارك آدمى در ادراك آيات اللّه صرف نشود ، و ادراك جزئيّات به جهت نيل كلّيّات و مجردات نباشد ، چون ابواب سبعهء جهنّم مىشوند ، چنان كه هرگاه مدارك سبعه در ادراك آيات اللّه صرف شود و به تمكين رسند و عقل هم كه باب هشتم است بالفعل شود ، چون ابواب ثمانيهء هشت بهشت شوند » .

--> ( 1 ) - سورهء نحل 16 - آيهء 75