پس عدم گردم عدم ، چون ارغنون * گويدم كانّا اليه راجعون [ حالات انسان در برزخ ] سؤال ديگر : بيان فرماييد حالات انسان را پس از مفارقت كردن روح از بدن و رفتن به عالم برزخ چگونه است ؟ جواب : روح انسان در عالم برزخ آگاه مىشود و بيدار مىگردد و از آن صورى كه در اين عالم به واسطهء اعمالش از خوبى و بدى هميشه قرين و مصاحب او بوده و جزء ذاتش گرديده است متلذ ذو يا متألّم مىشود . در واقع حال انسان در عالم برزخ مانند نطفه است در رحم و يا مانند بذر است در زمين كه مىرويد و ثمر مىدهد آنچه را كه ذاتش اقتضا مىكند . وقتى كه آن قوّهء هفتم همانطورى كه از پيش گفتيم به او منتقل شد ذاتش تغيير مىكند ، خوبان به واسطهء آن اعمال حسنه كه در اين عالم بجا آورده‌اند ملتذّ مىشوند به لذات ، و ملاحظه مىكنند و مىبينند صور حسنه و مناظر بهيّه را . اين آيهء شريفه : فَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ « 1 » در حقّ اين طايفه صادق است . و امّا كفّار و منافقين معذّب مىشوند به عذاب اليم ، و مبتلا مىگردند به رؤيت صور قبيحه و مناظر هائله بر حسب مقتضاى اعمالشان در اين عالم . آيهء أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ « 2 » . در حقّ اين طايفه است . توضيح آنكه اگر كسى به ديدهء بصيرت نظر كند مشاهده مىكند و مىبيند باطن خود را كه پر است از انواع موذيات و درندگان ، و متنبّه مىشود كه اينها تمام صور برزخى صفات رذيلهء اوست از قبيل شهوت و غضب و مكر و حيله و حسد و بخل و كينه و كبر و ريا و عجب . همين صفات است كه دائما او را اذيّت مىكنند و آرام نمىگذارند و لكن بيشتر از مردم كه به واسطهء فرورفتن در امور دنيا و متوغّل بودن در بدن پاى بند به مادّيّات مىباشند نمىبينند و از اين صور كه لازمهء آن صفات رذيله است غافلند ، امّا وقتى كه مردند « الناس نيام اذا ماتوا انتبهوا » پردهء غفلت از ميان برداشته مىشود همان صفات رذيله است كه به صورت مار و عقرب و ساير

--> ( 1 ) - سورهء اعراف 7 - آيهء 8 . ( 2 ) - سورهء هود 11 - آيهء 22 .