علم گردد ، و اين همان اشكال جناب شيخ رئيس است در اتّحاد عاقل به معقول كه دو چيز در عرض هم چون « الف » و « ب » را موضوع بحث اتّحاد قرار داده است كه در بطلان آن جاى اعتراض و انكار نيست . ولى سخن در اتّحاد وجودى طولى دو چيز است چنان كه به تفصيل دانسته شد . پس هيچ راهى در نيل مدرك به ذات مدرك نيست مگر اينكه مدرك به صورت و حقيقت مدرك متصور و متحقّق گردد كه نه خروج شىء است از ذات خود ، و نه دخول شىء است در ذات ديگرى ، و نه انضمام و اتّحاد دو موجود در عرض هم ، و نه عروض علم به ذات مدرك چون عروض بياض به جدار ، بلكه عروج و ارتقاى وجودى ناقص است به كمال وجودى و نورى كه سعهء وجودى و اشتداد نورى ذات مدرك است . تبصره : از برهانى كه جناب بابا افضل اقامه فرموده است و بيانى كه دربارهء آن نموده‌ايم به خوبى معلوم مىگردد كه در حقيقت ، اتّحاد بين مدرك و مدرك گفتن از باب ضيق تعبير و تنگى عالم الفاظ است زيرا صور علمى عين ذات نفس مىشوند و فعليّت نفس عين وجود علم مىگردد . منتهى حرفى كه در اتّحاد مىتوان گفت اينكه : مفهوم مدرك و مدرك در مصداق واحد متّحد و صادق است . پس دانسته شد كه گوهر وجود نفس ناطقه از دانش ساخته مىشود و مقوّم ذاتى او صور نورى علمى است . در رسيدن به اين مطالب عرشى تصفيهء خاطر بيشتر و تجريد فكر بهتر مىبايد و دست ابتهال و تضرّع به درگاه مفيض الانوار بايد دراز كرد و مدد خواست كه : وَ الَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا « 1 » . اتَّقُوا اللَّهَ وَ يُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ « 2 » . مَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً * وَ يَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ « 3 » . رزق انسان بما هو انسان رزق معنوى روحانى و علم لدنّى است كه طعام انسان است ، قال اللّه تعالى : فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسانُ إِلى طَعامِهِ « 4 » . و امام پنجم ابو جعفر باقر - علوم الاوّلين و الآخرين صلوات اللّه تعالى عليه در تفسير طعام فرموده است : علمه

--> ( 1 ) - سورهء عنكبوت 29 - آيهء 69 . ( 2 ) - سورهء بقره 2 - آيهء 282 . ( 3 ) - سورهء طلاق 65 - آيهء 2 و 3 . ( 4 ) - سورهء عبس 80 - آيهء 24 .