حسن حسن زاده آملى
301
دروس اتحاد عاقل به معقول (فارسى)
« سراسر آگهى است » : پس هركه بىآگاهى است از آغاز و انجامش ، بىجان است . و قولش « چون خبرها هست » اشارت به اين است . « جان اول » : جان حيوانى است . « جانجان » : نفس كلّيّهء الهيّه . دليل بابا افضل بر اتحاد عاقل به معقول دليل ديگر در اتّحاد مدرك به مدرك . تاكنون چند دليل در اتّحاد مذكور آوردهايم : يكى تضايف كه دليل عمدهء صدر المتألّهين است . و ديگر طريق اتّحاد مادّه و صورت كه اسكندر افروديسى بدان رفته است . و ديگر طريق حركت جوهرى كه ذات نفس به تعاقب و توارد صور علميّه تكامل مىيابد و اشتداد وجودى پيدا مىكند . و طريق صدر المتألّهين أعنى تضايف اين بود كه معقوليّت عين ذات و حقيقت صورت معقوله است و چون صورت معقوله معقوليّت بالذات و بالفعل است و وجود او وجود معقولى است و معقوليّت بالفعل عاقل بالفعل مىخواهد پس اگر فرض شود كه عاقلى به جز ذات آن صورت معقوله نباشد بايد عين آن ذات معقوله عاقل ذات خود باشد كه عين ذات معقوله هم عقل است و همعاقل است و هم معقول . و به همين بيان در صورت متخيّله و متوهّمه و محسوسه با يكديگر نزديكاند . اكنون دليلى ديگر از بابا افضل كاشانى - رضوان اللّه تعالى عليه - در اتّحاد مذكور نقل مىكنيم . و آن اينكه جناب فيض مقدس در اوائل « عين اليقين » ص 250 رحلى پس از آنكه اتّحاد عالم به معلوم را عنوان و اثبات كرده است گفته است : « و هذا أيضا من الأسرار و الغوامض الّتى لا يمسّها الّا المطهّرون ؛ و قد كان رأى جماعة من المتقدمين . و ممّن برهن عليه من حكماء الاسلام ثقتهم و رئيسهم أفضل الدين القاسانى - رحمه اللّه - فانّه استدل عليه بأن الادراك لابد فيه من نيل المدرك لذات المدرك ، و ذلك امّا بخروجه من ذاته الى أن يصل اليه ، أو بادخاله ايّاه فى ذاته ، و خروج الشىء من ذاته محال و كذا دخول الشىء فى ذات الآخر الّا أن يتّحد معه و يتصور بصورته » .