حسن حسن زاده آملى

290

دروس اتحاد عاقل به معقول (فارسى)

عموما « اثولوجيا » را از ارسطو مىدانند و در ابتداى آن نيز چنان كه نقل شد بدين انتساب تنصيص شده است . و پس از عبارت مذكور گويد : « تفسير فرفوريوس الصورى و نقله الى العربيّة عبد المسيح بن عبد اللّه بن ناعمة الحمّصى و أصلحه لأحمد بن المعتصم باللّه أبو يوسف يعقوب بن اسحق الكندى » . لكن دانشمندان اروپا آن را از فلوطين مىدانند و گويند كه « اثولوجيا » اجزايى از كتاب « تاسوعات » فلوطين است و ربطى به ارسطو ندارد . در تأليفاتشان چنين آورده‌اند كه پورفير ( Porphyre ) كه از شاگردان ممتاز فلوطين است آثار وى را جمع‌آورى كرد و آنها را به شش بخش و هربخش را بر نه رساله تنظيم كرده است كه آنها را « تاسوعات » مىگويند يعنى رسائل نه‌گانهء فلوطين . و « اثولوجيا » ى معروف يك قسم از « تاسوعات » است كه از تاسوع چهارم تا ششم است . لذا در مؤلّف « اثولوجيا » اختلاف به ميان آمده است . جناب استادم علّامهء شعرانى ( قدّس سرّه ) مىفرمودند كه : اگرچه ارسطو صاحب « اثولوجيا » است و لكن حرف در اين است كه آيا آن « اثولوجيا » ى ارسطو همين « اثولوجيا » ى متداول و مشهور است يا غير آنست . آنچه كه در آغاز « اثولوجيا » ى معروف آورده شد كه فرفوريوس صورى آن را تفسير كرده است خود مؤيّد قول كسانى است كه « اثولوجيا » را از فلوطين دانستند زيرا كه در شرح حال فرفوريوس نوشته‌اند كه وى رساله‌ها و نوشته‌هاى فلوطين را ترتيب داد و تنظيم كرد و خود مدّت شش سال در نزد فلوطين بود . پورفير نامبرده گفته است كه : افلوطين از كتاب « ما بعد الطبيعهء » ارسطو استفاده‌هاى بسيار كرده است . و قفطى در « تاريخ الحكماء » و ديگران نيز نوشته‌اند كه فرفوريوس در شرح و ترتيب و تفسير كتابهاى ارسطو توجّه و عنايت خاصّى داشت ، لذا قول بعضى از دانشمندان كه « اثولوجيا » را به فلوطين نسبت داده است از اين جهت كه مشابهت با « تاسوعات » فلوطين دارد و يا شرح منتخبات برخى از « تاسوعات » فلوطين است ناتمام مىنمايد . اقوال و انظار فريقين دربارهء مؤلّف « اثولوجيا » گوناگون است ، و اللّه تعالى أعلم .