مدركشان كه قّوت خيال است و در طول وجود نفس است قائمند قيام صادر به مصدر كه تعلّق ربطى دارند و نفس در مرتبهء خيال بر آنها قاهر است و با آنها اضافهء اشراقيّه و معيّت قيّوميّه دارد . و اين موضوع كه تجّرد برزخى خيال است اصلى عظيم در حكمت متعاليه است كه بسيارى از خبايا در مضامين لسان وحى بدان مكشوف مىگردد و كثيرى از مرموزات عبارات اساطين بيت حكمت بدان گشوده مىشود « و هذا الأصل ( أى تجّرد القّوة الخياليّة ) عزيز جّدا كثير النفع فى معرفة النشأة الثانية « 1 » » . تجّرد برزخى خيال را جناب صدر اعاظم حكماء در فصل ششم طرف دوم مرحلهء عاشرهء « اسفار » به چهار برهان مبرهن كرده است و در مسطورات پيشينيان در تجّرد برزخى خيال سخنى عنوان نشده است بلكه شيخ بزرگوار جناب ابن سينا در رسالهء « نفس » « 2 » و در « شفاء » « 3 » حكم به مادّى بودن آن كرده است . در « شفاء » فرموده است : « فانّ الخيال لا يمكنه أن يتخيّل الّا أن يرتسم الصورة الخياليّة فيه ارتساما مشتركا بينه و بين الجسم - الى قوله : فقد اتّضح أنّ الادراك الخيالّى هو أيضا انّما يتمّ بجسم « 4 » » . و به فرض اگر در مسفوراتى بدان اشاراتى شده باشد حقّ اين است كه بسط كافى و تحقيق وافى و اقامهء برهان و تكميل آن به كشف و وجدان در تطابق مراتب كونين انسان كبير و انسان صغير از خصائص صدر المتألّهين است . « و لم أر فى شىء من زبر الفلاسفة ما يدلّ على تحقيق هذا المطلب و القول بتجريد الخيال و الفرق بين تجّردها عن هذا العالم و بين تجّرد العقل و المعقول عنها و عن هذا العالم جميعا ، و هذه من جملة ما آتانى الله و هدانى ربّى اليه ،

--> ( 1 ) - « اسفار » آخر فصل 6 ، طرف 2 ، ص 319 ، مرحله عاشر ، و « اسرار الآيات » ص 61 تا ص 64 . ( 2 ) - ص 30 تا 34 . ( 3 ) - فصل ثالث مقاله رابعه فن سادس در علم نفس . ( 4 ) - ج 1 ص 341 و ص 342 .