بين آنها معلوم گردد . و ديگر قوه ايست كه حافظه و متذكره ناميده مىشود ، و وى خزانه ، آن معانى است كه و هم در محسوسات گرفته است غير از صور محسوسه محسوسات چنان كه خيال خزانه صور محسوسه است كه از حس ميامد . و موضع اين قوه بطن مؤخر از بطون دماغ است . و در اين مقام نظرى فلسفى است نه طبى كه آيا قوه حافظه و متذكره كه مسترجع مخزونات و هم است كه از حفظ غائب شدند آيا يك قوه است يا دو قوه . و قوه ديگر از قواى مدركه نفس قوه انسانيه ناطقه است . پايان ترجمه كلام شيخ از كليات قانون . از آنچه نقل كرديم دانسته شد كه ترتيب حواس خمس باطن بدين نحو است : اول حس مشترك ، دوم خيال ، سوم متصرفه ، چهارم واهمه ، پنجم حافظه . حس مشترك را به يونانى بنطاسيا گويند يعنى لوح نفس يا لوح نقش كه مظهر اسم شريف يا من لايشغله شأن عن شأن است . خواجه در شرح اشارات راجع به حس مشترك و خيال فرمايد : ان الحس المشترك كرأس عين تتشعب منه خمسة انهار و كان الروح المصبوب فى البطن المقدم هو آلة للحس الم‌شترك و الخيال ، الا أن ما فى مقدم ذلك البطن بالحس المشترك اخص ، و ما فى مؤخره بالخيال أخص و انما تتأدى الادراكات الحسية من الحواس بواسطة الارواح التى فى الاعصاب الى التى فى مباديها المتصلة بالروح المصبوب فى البطن المقدم . يعنى حس مشترك چون سرچشمه اى است كه از آن پنج جدول متشعب مىشود ، و روحى كه ( روح بخارى ) در بطن مقدم دماغ مصبوب است آلت حس مشترك ، و خيال است ، جز اينكه آنچه از اين روح در مقدم بطن مذكور است بحس مشترك اخص است ، و آنچه از اين روح كه در مؤخر بطن مذكور است به خيال اخص است . و ادراكات حسيه از ناحيه