سوگند به كسى كه پيامبر را به حق مبعوث كرد ، به سختى مورد آزمايش قرار مىگيريد و غربال مىشويد ، و همانند محتويات ديگ هنگام جوشش ، زير و رو خواهيد شد ، آنچنان كه بالا ، پايين ، و پايين ، بالا قرار خواهد گرفت ؛ آنان كه براستى در اسلام سبقت داشتند و كنار رفته بودند ، بار ديگر سر كار خواهند آمد و كسانى كه با حيله و تزوير خود را پيش انداخته بودند عقب زده خواهند شد . به خدا سوگند ! هرگز حقيقتى را كتمان نكرده‌ام و هيچ گاه دروغى نگفته‌ام و از نخست مرا به وضعى كه امروز دارم خبر داده بودند . آگاه باشيد ! گناهان و خطاها همچون مركبهاى سركش و لجام گسيخته‌اى هستند كه گناهكاران بر آنها سوارند و آنان را در قعر دوزخ سرنگون خواهند ساخت ، ( و اين خاصيت اجتناب‌ناپذير گناه است كه هرگز تحت كنترل در نيايد و از گناهى گناهان ديگر مىزايد ! ) امّا تقوا همانند مركبهاى راهوار و آرامى است كه صاحبانشان بر آنها سوارند . . . و زمامشان را به دست دارند و تا دل بهشت آنان را پيش مىبرند ! حقّى داريم و باطلى ، براى هر كدام طرفدارانى است ، اگر باطل حكومت كند ؛ جاى تعجّب نيست ، از دير زمانى چنين بوده ، و اگر پيروان حق كمند ، چه بسا افزوده گردند ( مراقب باشيد حق را از دست ندهيد چرا كه ) كمتر مىشود چيزى از دست برود و بار ديگر بدست آيد . سيّد رضى رحمه الله مىگويد : در اين سخن كه از نزديكترين سخنها به فصاحت است ، لطايفى نهفته است ؛ كه كسى از سخن سنجان به پايهء آن نمىرسد ، و بيش از آنچه ما از آن ، در شگفتى فرو مىرويم « شگفتى » از آن به تعجّب مىآيد ! و در اين سخن علاوه بر همهء اينها ريزه كاريهايى است از فصاحت كه نه زبان قادر به شرح آن است و نه هيچ انسانى مىتواند از درّه‌هاى ژرف آن بگذرد ؛ و نه آنچه را كه من مىگويم ، جز آنان كه در فصاحت پيشگامند و ريشه دار ، مىتوانند درك كنند ( وَ ما يَعْقِلُها الّا الْعالِمُونَ ) . و قسمتى از اين خطبه است كه مردم را به سه گروه تقسيم مىكند : آن كس كه به بهشت و دوزخ كاملًا ايمان دارد ، از اعمالى كه در آن‌جا نفعى نبخشد ، روىگردان است ( مردم در اين سه گروهند ) : يا به سرعت به سوى حق پيش مىروند ، اينها اهل نجاتند و يا به كندى گام برمى دارند ، باز اميد نجات دربارهء آنها مىرود ؛ امّا آنان كه كوتاهى مىكنند ( نه جزء دستهء اوّل و نه دوّمند ) در آتش سقوط مىكنند ! انحراف به راست و چپ گمراهى و ضلالت است ، راه مستقيم و ميانه جادهء وسيع حق است ، قرآن و آثار نبوّت همين طريق را توصيه مىكند ، و سنّت پيامبر نيز به همين راه اشاره مىنمايد ، و سرانجام ، همين جاده مقياس كردار همگان است ، راه همه بايد به آن منتهى گردد . آن كس كه به ناحق ادّعا كند هلاك گردد ، و هر آن كس كه با دروغ و افترا پيش رود بيچاره و بدبخت شود ، و آن كس كه ( در بين مردم نادان ) حق را اظهار كند از نظر بيفتد ، در نادانى انسان همين بس كه قدر خويش را نشناسد ( و به ارزش خود پى نبرد ) آنچه بر اساس تقوا بنا گردد ، نابودى نپذيرد ، و بذرى كه در سرزمين تقوا پاشيده شود هرگز تشنگى احساس نكند ، در خانه ها پنهان شويد ( و در دسته بنديهاى منافقان و تفرقه اندازان شركت نجوييد ) دلهاى پراكنده را به هم نزديك كنيد ، و با هم آشتى دهيد ، و به دنبال لغزشها و گناهان توبه كنيد ( در برابر نعمتها ) غير از خدا را نبايد ستايش كنيد ، و ( در مقابل مشكلات و ناراحتى ها ) تنها بايد خويش را سرزنش نماييد .