شيخ مفيد در عرصهء انديشهء كلامى و نيز مكتب فقهى شيعه جايگاهى در خور توجه دارد : او در عرصهء فقه توانست به سلطهء گستردهء اهل حديث كه تا نيمهء دوم قرن چهارم تقريبا يكه‌تاز ميدان بودند پايان دهد و در برابر گرايش ظاهرگرايى كه اين مكتب از آن دفاع مىكرد عقلگرايى را به فقه هم بكشاند و راه استدلال و تعقل و اجتهاد اصطلاحى را در فقه شيعه بگشايد . او در عرصهء كلام و عقايد نيز راهى را ادامه داد كه پيش از او به همت كسانى چون الاحوص داوود بن اسد بصرى و عبد الرحمن بن احمد بن جبرويه عسكرى از رجال سدهء سوم هجرى فراروى نهاده شد و بعدها كسانى از خاندان نوبختى همانند ابو سهل اسماعيل بن على ( د . 300 ق . ) و ابو محمّد حسن بن موسى ( د . 300 يا 310 ق . ) بدان استمرار بخشيده بودند و جريان روبه‌رشد گرويدن از اعتزال به تشيع امامى آن را قوت و استحكام بخشيده بود . « 1 » شيخ مفيد به رغم در پيش گرفتن رويكرد خردورزانه در هردو باب فقه و كلام ، از در غلتيدن به زياده‌انگارى در امان ماند ، چونان كه در فقه با آراى استاد خود ابن جنيد كه طرفدار قياس بود به مخالفت برخاست و كتاب النقض على ابن الجنيد فى اجتهاد الرأى را به همين منظور تأليف كرد . « 2 » او در باب كلام و عقايد نيز با آن‌كه از سويى به تصحيح عقايد استاد خود صدوق پرداخت ، از سويى ديگر تا اندازه‌اى در برابر كلام معتزله به كلام شيعى استقلال داد و بيشترين همت خود را متوجه مسألهء امامت ساخت ؛ مسأله‌اى كه ملاك جدايى اين دو انديشه از همديگر بوده و هست . در انديشهء شيخ مفيد ، به عنوان يكى از نمايندگان برجستهء كلام شيعى ، از اصول پنجگانهء توحيد ، عدل ، نبوت ، امامت و معاد دفاع مىشود و سامان يافته‌ترين اثر او در اين خصوص بخشى از اوائل المقالات است . « 3 » ديدگاه‌هاى مفيد در باب اصول توحيد ، عدل ، نبوت و معاد در كليات و چهارچوب ، تقريبا همان چيزى است كه در آثار معتزله ديده مىشود و از اين زاويه بخشى از مكتب اعتزال را نمايندگى مىكند . امّا او در باب امامت تفاوت ديدگاه شيعهء اماميه با معتزليان بصره و بغداد را روشن مىسازد و اين اصل را كه مورد انكار معتزليان است تقرير و تبيين مىكند . وى معتقد

--> ( 1 ) . بنگريد به : مدرسى طباطبايى ، مكتب در فرايند تكامل ، ص 160 و 161 . ( 2 ) . بنگريد به : گرجى ، تاريخ فقه و فقها ، ص 140 و 141 ؛ مدرسى ، طباطبايى ، مقدمه‌اى بر فقه شيعه ، ص 45 - 48 . ( 3 ) . بنگريد به : اوائل المقالات ، ص 56 - 110 .