آنها ذكر شده بجز نادرى از آنها بازگشت بقيه بسخنانى است كه شيخ مفيد در اين باره فرموده است . علامهء بزرگوار صدر در كتاب تأسيس الشيعه گويد : شيخ مفيد در تمام علوم در زمان خود بىنظير و يگانه بوده ، و رياست شيعه به او منتهى شد « 1 » . . . و در جاى ديگر در باره‌اش گويد : « شيخ الشيعة و محيى الشريعة ابو عبد اللَّه محمّد بن محمّد بن نعمان مفيد . . . » « 2 » اين بود قسمتى از گفتار علماى شيعه در باره شخصيت مفيد . و اما از نظر دانشمندان اهل سنت : ابن حجر در كتاب لسان الميزان در بارهء او گويد : او عالم شيعه و داراى تأليفات بسيارى است كه به دويست كتاب ميرسد . . . و بسبب عضد الدولة داراى صولتى عظيم بود ، در سال 413 از دنيا رفت ، و هشتاد هزار شيعه جنازه‌اش را تشييع كردند ، مردى بود بسيار زاهد و با خشوع و حريص در فرا گرفتن علم و دانش ، گروه زيادى از او استفادهء علمى كردند ، و خود او در ميان شيعه مقام ارجمندى را دارا شد تا بدان جا كه گويند بر همهء ما منت نهاد . پدرش در شهر واسط معلم بود و در همان جا نيز به دنيا آمد و در قريهء عكبرا كشته شد ، گويند : عضد الدوله در خانهء مفيد بديدنش مىآمد ، هر گاه بيمار ميشد عيادتش ميكرد ، ابو يعلى جعفرى كه داماد او بوده نقل مىكند : كه شبها اندكى ميخوابيد سپس برميخاست و به نماز يا مطالعه و يا درس و يا قرائت قرآن مشغول ميشد « 3 » . يافعى در كتاب مرآة الجنان در وقايع سال 413 گويد : در اين سال عالم شيعه و امام رافضة صاحب مصنفات بسيار و بزرگ شيعيان كه معروف بمفيد و ابن المعلم بود از دنيا رفت ، او كسى بود كه در علم كلام و فقه و مناظره گوى سبقت را از ديگران ربوده ، و با اهل هر مذهبى مناظره و بحث ميكرد در دولت آل بويه مكانتى عظيم و مقامى ارجمند داشت . ابن طى گويد : او مردى بود كه صدقات و خيرات و خشوعش بسيار و نماز و روزه‌اش زياد و لباسش زبر و خشن بود . و ديگرى گويد : گاهگاهى عضد الدوله بديدن او مىآمد . بدنى نحيف و رنگى گندمگون داشت ، هفتاد و شش سال عمر كرد و بيش از دويست جلد كتاب نوشت ، روز فوتش مشهور است ،

--> ( 1 - 2 ) تأسيس الشيعه ص 312 و 381 . ( 3 ) لسان الميزان ج 5 : 386 .