ايجاد كنند ، و سياست حكومتهاى وقت نيز از اين گونه افراد پشتيبانى ميكرد . و همين خطرها موجب شد كه اختلاف شديدى در ميان پيروان مكتب شيعه بوجود آيد تا بدان جا كه مسعودى در مروج الذهب در وقايع سال 260 ميگويد : « در اين سال ابو محمّد حسن بن على بن محمّد بن على بن موسى بن جعفر بن محمّد بن على بن حسين بن على بن ابى طالب عليه السّلام در خلافت معتمد در سن 29 سالگى از دنيا رفت ، و او پدر مهدى منتظر و امام دوازدهم در نزد جمهور شيعه است ، و شيعيان پس از وفات حسن بن على ببيست فرقه منقسم شدند ، و ما دليل هر كداميك از آنها را در بارهء مذهب خود در كتاب سر الحياة و كتاب مقالات في اصول الديانات بيان داشته‌ايم و دليل آنها نيز كه قائل بغيبت هستند ايراد كرده‌ايم « 1 » » . چيزى كه كار اين اختلاف را بيشتر بالا ميكشاند آزاديهاى سياسى بود كه در اثر تضعيف دولت مركزى بنى عباس و روى كار آمدن دولتهاى استقلال طلب شيعه يا طرفدار شيعه نصيب آنان شد ، زيرا در همين زمان بود كه فاطميين كه خود شيعه بودند در مصر دولت مستقلى تشكيل داده و تمام نواحى غربى افريقاى شمالى را زير اطاعت خود آوردند ، صفاريان و طاهريان نيز كه طرفدار شيعه بودند در ايران بناى مخالفت با دولت بنى عباس را گذارده دولتهاى كوچكى تشكيل دادند ، و از همه مقتدرتر سلاطين آل بويه بودند كه آنها نيز از طرفداران جدّى شيعه و در بغداد دولت مقتدرى تشكيل داده و قسمت زيادى از ممالك اسلامى را در اختيار گرفتند ، گر چه اين وضع موجب شد كه شيعه يك آزادى كاملى بدست آورد و دست به كار فعاليت وسيعى شوند و تشكيل انجمنها و حوزه‌هاى علمى بدهند و كتابهاى علمى مذهبى تأليف كنند ، ولى علماى اهل سنت نيز كه با آزادى سياسى شيعه وضع خود را در خطر ميديدند ساكت ننشسته و شروع بتبليغات دامنه‌دارى بر عليه مذهب شيعه نموده و تبليغات آنها نيز خطر تازهء براى مذهب شيعه بود كه بضميمهء سه عامل پيش شيعه در برابر چهار خطر جدى قرار گرفت . خدماتى كه كلينى و صدوق و مفيد به شيعه كردند در چنين موقع خطير و حساسى براى سر و صورت دادن به وضع شيعه و جلوگيرى از اختلافات و نابسامانيها دو چيز لازم بود : يكى حفظ آثار و احاديث مأثور از اهل بيت و جلوگيرى از وارد

--> ( 1 ) مروج الذهب ج 2 صفحه 441 .