اين صحنه‌ها را كه مىديدنم به ياد فرزندانى افتادم كه از مهر پدر و مادر سوءاستفاده كرده و آن‌را وسيله گستاخى خويش قرار مىدهند و با عقوق آنها روبرو مىشوند . عصر روز دوازدهم ذى الحجه در گوشه‌اى از بيت عده‌اى از زنان و مردان مصرى را ديدم كه به آرامى كف ميزدند و سرودهايى در ستايش پيامبر صلّى اللّه عليه و إله و سلّم و اهل بيتش مىخواندند آنها كاملا شاد و خندان به نظر مىرسيدند گويا در مجلس عروسى شركت جسته‌اند در كنار آنها مردى در حال نماز خواندن بود و ديگرى قرآن تلاوت مىكرد طائفه‌اى هم گريه و زارى مىنمودند با خود گفتم عجيب است اين يكى از ترس عذاب خدا مىگريد آن ديگرى به اميد ثواب الهى كف مىزند و همه تا زمانيكه دلهايشان به نور ايمان و ديانت روشن باشد مشمول رحمت پروردگار خواهند بود ، درود بىپايان خدا به روان پاك حضرت ختمى مرتبت باد كه فرمود : راههاى رسيدن به خدا به تعداد نفسهاى بندگاه است . « 1 » سختيهاى حج به گفته فقها واژه تكليف از كلفت مشتق شده و آن به معناى رنج و زحمت است ، لذا براى انجام تكاليف شرعى ، به نوعى رنج و مشقت حاصل مىشود ، اما رنج و زحمت هيچ‌كدام از تكاليف به پاى سختيهاى حج

--> ( 1 ) . مراجعه كنيد به : شرح سنن ابن ماجه : 1 / 16 ح 180 ، « الفتوحات المكية » ابن عربى : 3 / 411 ، مثنوى طاقديس : 206 ، بحار الانوار : 64 / 137 ، تفسير الآلوسى : 1 / 369 و : 6 / 165 و : 14 / 16 و : 27 / 109 .