و فى كل شىء له آية * تدلّ على أنّه واحد « 1 » هر گياهى كه از زمين رويد * وحده لا شريك له گويد معلوم گردد ، و آن محتاج بيانى است كه با آن واحديت إله عالمين ثابت مىشود . اينكه هر مصنوعى صانعى دارد بر واحديت و وحدانيت إله عالم دلالت نمىكند ؛ زيرا غاية ما فى الباب اين است كه گفته شود : اين مصنوع از تحت يد قدرت صانعى بيرون آمده و آن ديگرى هم همين طور است و لكن واحديت صانع براى تمام مصنوعات ثابت نمىشود ، پس اينكه : برگ درختان سبز در نظر هوشيار * هر ورقش دفتريست معرفت كردگار « 2 » بر توحيد فعلى دلالت نمىكند . اثبات توحيد فعلى با برهان عقلى اين است كه بايد در بيان توحيد فعلى با برهان عقلى يا سمعى سخن بگوييم ، با ادلهء سمعيه نمىتوان عقيدهء جزمى پيدا كرد ، گرچه دليل سمعىِ سورهء مباركهء توحيد از امتن براهين عقليه است و لكن محتاج بيانى است كه با آن چند مطلب با برهان عقلى ثابت مىشود : 1 - توحيد ذات . 2 - واحديت . 3 - احديت . 4 - صمديت . و بالجمله : ما سابقاً گفتيم : بايد واجب الوجود بالذات واجب الوجود من جميع الجهات باشد . واجب در ذات بايد واجب در علم و واجب در فياضيت باشد . وجود واجب ، ازلى و ابدى و قديم است ، علم او هم ازلى و فيض او هم ازلى است . ماهياتى كه وجود نمىيابند به واسطهء نقصان در فاعليتِ فاعل نيست ، بلكه او تام الفاعليه بوده و

--> ( 1 ) - منسوب به ابو العتاهيه ، فتوحات مكيه ، ج 1 ، ص 184 . ( 2 ) - كليات سعدى ، ص 519 ، با اندكى تفاوت .