مانند اجزاء صغار مائيه خواهد بود . معناى توسط كيفيت مزاجيه اين است كه نسبت به حرارت صرفه ، برودت و نسبت به برودت صرفه ، حرارت و نسبت به رطوبت صرفه ، يبوست و نسبت به يبوست صرفه ، رطوبت باشد . چنان كه اگر يك قطره آب داغ با يك قطره آب سرد مخلوط شود دو قطره آب معتدل كه نسبت به آب سرد حارّ و نسبت به آب داغ بارد است پديد مىآيد . در مركبات گفته شده است : صور نوعيهء عناصر ، باقى هستند حتى شيخ الرئيس قول به زوال آنها را مذهب غريب و مخترع شمرده است ، « 1 » ولى حاجى و صدر المتألهين مىگويند : تحقيق نزد ما اين است كه صور باقيه مانند كيفيت واحدهء مزاجيه نسبت به كيفياتى است كه سورت آنها درهم شكسته نشده است . « 2 » بنا بر اين : همان گونه كه كيفيت باقى است و لكن سورت آن درهم شكسته شده است و نسبت به برودت ، حرارت و بر عكس است و نسبت به يبوست ، رطوبت و بالعكس است و سلب هيچ يك از آنها جايز نيست و نسبت بين آن و كيفيات چهارگانه نسبت نقص و كمال است ، همچنين صورت باقى است و آن به تنهايى همهء صور چهارگانه است . بنا بر اين : صورت باقى ، ارض منكسره و نار منكسره و ماء منكسر و هواى منكسر است ، پس ارض داراى مراتبى است كه صرف آن ارض است و متوسط و معتدل آن نيز ارض است و سخن در بقيه نيز چنين است . خلاصه آنكه : هر صورت كماليه‌اى كه بر ماده وارد مىشود با اينكه واحد است بايد آنچه بر جميع مادون آن مترتب مىشود بر آن مترتب گشته و در حقيقت وجود آن وجود مادون باشد ، بنا بر اين وجود مادون به نحو كثرت ، لغو و معطل است و معطلى در وجود نيست .

--> ( 1 ) - شفا ، بخش طبيعيات ، ص 205 - 207 ؛ شرح اشارات ، ج 2 ، ص 275 . ( 2 ) - اسفار ، ج 5 ، ص 320 - 334 و ج 8 ، ص 28 .